Vào mùa thu, thời tiết hanh khô dễ khiến da khô ráp, môi nứt nẻ, cổ họng khô rát. Uống đủ nước, chăm sóc da và ăn uống đủ chất, đặc biệt là bổ sung các món ăn giàu nước, giúp cơ thể khỏe mạnh hơn khi thời tiết thay đổi.
Theo lý luận y học cổ truyền (YHCT), mùa thu thuộc hành Kim, tương ứng với tạng Phế. Vì vậy, nguyên tắc dưỡng sinh mùa thu thường chú trọng dưỡng âm, sinh tân, nhuận táo. Các thực phẩm như lê, củ sen, củ cải trắng, nấm tuyết và bách hợp thường được sử dụng trong những món ăn có tính chất thanh đạm, bổ sung nước.
Tuy nhiên, quan niệm thực phẩm màu trắng có tác dụng dưỡng Phế thuộc hệ thống lý luận YHCT, không đồng nghĩa với việc ăn những thực phẩm này có thể trực tiếp phục hồi chức năng phổi hoặc điều trị bệnh hô hấp.
Dưới đây là bốn món ăn có thể tham khảo trong chế độ dinh dưỡng mùa thu:
1. Chè nấm tuyết, bách hợp và quả lê
Nguyên liệu: Nấm tuyết khô khoảng 10–15g; bách hợp khô 15g; lê 1 quả; nước khoảng 900ml; đường phèn lượng vừa phải, tùy khẩu vị.
Cách chế biến: Nấm tuyết ngâm nước đến khi nở mềm, cắt bỏ phần gốc cứng, rửa sạch và xé nhỏ. Bách hợp rửa sạch, để ráo. Lê rửa kỹ, bỏ lõi và cắt miếng vừa ăn; cho nấm tuyết và bách hợp vào nồi nước, đun sôi rồi hạ nhỏ lửa, nấu khoảng 30 - 35 phút. Thêm lê, tiếp tục nấu khoảng 15 phút đến khi các nguyên liệu mềm, có thể thêm một lượng nhỏ đường phèn nếu cần.
Lợi ích: Nấm tuyết cung cấp chất xơ và các polysaccharide; lê chứa nước, chất xơ và một số vitamin. Bách hợp khô được sử dụng trong ẩm thực và YHCT, nhưng cần phân biệt loại dùng làm thực phẩm với nguyên liệu dược liệu có nguồn gốc, chất lượng không rõ ràng.
Theo YHCT, những nguyên liệu này thường được phối hợp trong các món ăn có tính chất dưỡng âm, sinh tân, nhuận táo. Khi dùng dưới dạng chè, món ăn giúp bổ sung nước và có thể làm dịu cảm giác khô miệng, khô họng ở một số người.
Lưu ý: Người mắc đái tháo đường nên hạn chế đường phèn hoặc không thêm đường; có thể dùng món chè khi còn ấm.
Món ăn chè nấm tuyết, bách hợp và quả lê giúp bổ sung nước và dưỡng chất hỗ trợ giảm khô họng. Ảnh AI.
2. Cháo kê, củ mài và hạnh nhân
Nguyên liệu: Kê 80g, củ mài tươi khoảng 150 - 200g, nước lượng vừa đủ, hạnh nhân ngọt dùng làm thực phẩm (chỉ sử dụng loại có nguồn gốc rõ ràng, theo hướng dẫn của nhà sản xuất).
Cách chế biến: Kê vo sạch; củ mài rửa sạch, gọt vỏ, cắt miếng nhỏ; cho kê vào nồi nước, đun sôi rồi hạ lửa, nấu đến khi hạt mềm; thêm củ mài và tiếp tục nấu đến khi cháo chín nhừ. Hạnh nhân cần sơ chế và sử dụng đúng hướng dẫn của sản phẩm.
Lợi ích: Kê cung cấp tinh bột và một số vitamin, khoáng chất. Củ mài là nguyên liệu thực phẩm quen thuộc, đồng thời được sử dụng trong YHCT với tên hoài sơn khi đáp ứng tiêu chuẩn dược liệu. Theo lý luận YHCT, hoài sơn có công năng bổ tỳ, ích vị và được dùng trong một số bài thuốc dưỡng sinh. Cháo mềm, dễ ăn, phù hợp với người cần bữa sáng nhẹ nhàng hoặc muốn bổ sung năng lượng khi thời tiết chuyển mùa
3. Món ăn canh củ sen hầm sườn
Nguyên liệu: Sườn lợn 400 - 450g, củ sen 1 củ vừa, gừng 2–3 lát, tiêu trắng một lượng nhỏ (tùy khẩu vị), muối lượng vừa phải, nước đủ dùng.
Cách chế biến: Sườn chặt miếng, chần qua nước sôi, rửa sạch. Củ sen gọt vỏ, rửa kỹ, cắt miếng; co sườn, gừng và nước vào nồi, đun sôi rồi hầm nhỏ lửa khoảng 40 - 45 phút; thêm củ sen, tiếp tục hầm đến khi mềm; nêm ít muối và tiêu trắng.
Lợi ích: Củ sen cung cấp carbohydrate, chất xơ và một số vi chất; sườn lợn bổ sung protein và chất béo. Đây là món canh có thể góp phần cung cấp năng lượng, nước và dưỡng chất trong bữa ăn gia đình. Theo YHCT, củ sen được sử dụng trong nhiều món ăn dưỡng sinh.
Người tăng huyết áp, bệnh thận mạn hoặc cần kiểm soát lượng natri nên hạn chế muối, điều chỉnh khẩu phần theo hướng dẫn dinh dưỡng phù hợp. Người có rối loạn mỡ máu nên lựa chọn phần sườn ít mỡ và loại bỏ mỡ nhìn thấy được.
4. Nước củ cải trắng và mật ong
Nguyên liệu: Củ cải trắng khoảng 100 - 150g, mật ong một lượng nhỏ, tùy khẩu vị, nước ấm lượng vừa đủ.
Cách chế biến: Củ cải rửa sạch, gọt vỏ nếu cần, thái lát hoặc bào sợi; có thể hấp hoặc nấu mềm để sử dụng như món ăn. Nếu muốn pha cùng mật ong, chỉ nên dùng nguyên liệu sạch, có nguồn gốc rõ ràng và pha với nước ấm vừa uống. Không cần để hỗn hợp ở nhiệt độ phòng trong thời gian dài để lấy nước cốt.
Lợi ích: Củ cải trắng chứa nước, chất xơ và một số hợp chất thực vật. Theo YHCT, củ cải được sử dụng trong chế độ ăn dưỡng sinh, thường gắn với công năng tiêu thực, hóa đàm trong một số thể bệnh theo biện chứng luận trị. Mật ong có thể giúp làm dịu ho cấp ở một số người.
Lưu ý, tuyệt đối không cho trẻ dưới 12 tháng tuổi dùng mật ong, kể cả khi pha loãng hoặc nấu cùng thực phẩm, do nguy cơ ngộ độc botulinum ở trẻ sơ sinh. Người mắc đái tháo đường cần tính lượng đường từ mật ong vào khẩu phần hằng ngày.
Lưu ý khi ăn uống dưỡng sinh mùa thu
Ăn các thực phẩm màu trắng không phải là yêu cầu bắt buộc để bảo vệ phổi. Điều quan trọng hơn là duy trì chế độ ăn đa dạng, có đủ rau quả, ngũ cốc, protein và chất béo phù hợp; uống đủ nước theo nhu cầu và tình trạng sức khỏe; giữ ẩm da khi thời tiết hanh khô, tránh khói thuốc và các chất gây kích ứng đường hô hấp.
YHCT chú trọng điều chỉnh chế độ ăn, vận động và sinh hoạt theo mùa, trong đó có nguyên tắc dưỡng âm, nhuận táo vào mùa thu. Việc lựa chọn món ăn cần phù hợp với thể trạng, bệnh nền và nhu cầu dinh dưỡng của từng người.
Nếu ho kéo dài, khó thở, đau ngực, ho ra máu hoặc sốt cao, người bệnh cần đi khám để xác định nguyên nhân. Các món ăn dưỡng sinh chỉ góp phần bổ sung dinh dưỡng và chăm sóc sức khỏe hằng ngày, không thay thế thuốc hoặc phương pháp điều trị được chỉ định.
Bài viết mang tính chất tham khảo.
Mời bạn xem thêm video:
Người bệnh đái tháo đường cần lưu ý để kiểm soát bệnh vào mùa đông | SKĐS
