Bệnh không lây nhiễm: Gánh nặng sức khỏe ngày càng lớn
Các bệnh không lây nhiễm (NCD) như bệnh tim mạch, ung thư, đái tháo đường và bệnh hô hấp mạn tính là một trong những thách thức lớn đối với y tế toàn cầu. Nhiều bệnh diễn tiến trong thời gian dài và có thể không biểu hiện rõ ở giai đoạn sớm, khiến người bệnh chỉ phát hiện khi bệnh đã tiến triển hoặc xuất hiện biến chứng.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), bệnh không lây nhiễm gây khoảng 74% tổng số ca tử vong trên toàn cầu. Trong số khoảng 17 triệu người tử vong do NCD trước 70 tuổi mỗi năm, 86% sống tại các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình. Bệnh tim mạch, ung thư, bệnh hô hấp mạn tính và đái tháo đường là bốn nhóm NCD chính gây ra phần lớn gánh nặng tử vong.
Tại Việt Nam, bệnh không lây nhiễm cũng chiếm phần lớn gánh nặng tử vong. Một tài liệu của Bộ Y tế cho thấy nhóm bệnh này chiếm hơn 80% gánh nặng tử vong toàn quốc; riêng năm 2020 là khoảng 81,3% và dự báo tiếp tục tăng trong những năm tới nếu các yếu tố nguy cơ không được kiểm soát hiệu quả.
Gánh nặng NCD liên quan đến nhiều yếu tố nguy cơ có thể thay đổi như hút thuốc lá, sử dụng rượu có hại, chế độ ăn không lành mạnh, ít vận động và ô nhiễm không khí. Bên cạnh đó, tuổi tác, yếu tố di truyền, môi trường và điều kiện kinh tế - xã hội cũng ảnh hưởng đến nguy cơ mắc bệnh.
5 'chìa khóa' giúp bảo vệ sức khỏe và phòng bệnh
Lựa chọn thực phẩm đa dạng, ưu tiên thực phẩm tươi và đọc nhãn dinh dưỡng giúp kiểm soát lượng muối, đường và chất béo trong khẩu phần.
1. Dinh dưỡng hợp lý
TS.BS Trần Khánh Vân, Trưởng khoa Vi chất, Viện Dinh dưỡng, khuyến nghị việc điều chỉnh chế độ ăn nên bắt đầu từ những thay đổi phù hợp với điều kiện của mỗi gia đình. Tăng rau, quả, lựa chọn thực phẩm đa dạng, giảm muối và hạn chế đồ uống có đường là những thay đổi có thể thực hiện ngay trong bữa ăn hằng ngày.
Giảm lượng muối: WHO khuyến cáo mỗi người trưởng thành chỉ nên tiêu thụ dưới 5g muối/ngày (tương đương 1 thìa cà phê); hạn chế thói quen chấm thêm gia vị, giảm tiêu thụ thực phẩm chế biến sẵn, đồ đóng hộp hay thịt nguội.
Cắt giảm đường tinh chế: Hạn chế tối đa nước ngọt có gas, bánh kẹo và các loại thức ăn nhanh. Việc tiêu thụ quá nhiều đường tự do là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến béo phì, kháng insulin và đái tháo đường type 2.
Tăng cường chất xơ và vi chất: Đảm bảo khẩu phần ăn hàng ngày có tối thiểu 400g rau xanh và trái cây tươi. Ưu tiên sử dụng ngũ cốc nguyên hạt (gạo lứt, yến mạch, các loại hạt) giúp làm chậm quá trình hấp thu đường và hỗ trợ đào thải cholesterol xấu.
2. Tăng cường vận động
Trẻ từ 5 - 17 tuổi cần duy trì hoạt động thể lực trung bình ít nhất 60 phút mỗi ngày trong cả 7 ngày của tuần.
Lối sống ít vận động, đặc biệt ở những người làm việc văn phòng hoặc thường xuyên sử dụng máy tính, điện thoại và các thiết bị màn hình, làm gia tăng thời gian ngồi và có liên quan đến nhiều nguy cơ sức khỏe.
Duy trì hoạt động thể lực theo khuyến nghị: Với người trưởng thành từ 18-64 tuổi, WHO khuyến nghị thực hiện 150-300 phút hoạt động thể lực aerobic cường độ vừa mỗi tuần, hoặc 75-150 phút cường độ mạnh, hoặc kết hợp tương đương giữa hai mức cường độ. Người trưởng thành cũng nên thực hiện các hoạt động tăng cường cơ bắp ở các nhóm cơ chính ít nhất 2 ngày mỗi tuần để có thêm lợi ích sức khỏe.
Các hình thức vận động có thể lựa chọn tùy thể trạng và sở thích như đi bộ nhanh, đạp xe, bơi, chạy bộ hoặc các hoạt động thể lực khác.
Giảm thời gian ngồi, tăng vận động trong sinh hoạt: WHO khuyến cáo người trưởng thành hạn chế thời gian ít vận động và thay thế thời gian ngồi bằng hoạt động thể lực ở bất kỳ cường độ nào, kể cả vận động nhẹ. Điều quan trọng là tổng lượng vận động trong tuần và việc hạn chế thời gian ít vận động cần được duy trì đều đặn.
Duy trì hoạt động thể lực thường xuyên là một trong những biện pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ mắc các bệnh không lây nhiễm.
3. Nói 'không' với thuốc lá và hạn chế tối đa rượu, bia
Bỏ thuốc lá hoàn toàn: Khói thuốc chứa hơn 7.000 hóa chất độc hại, bao gồm các chất gây ung thư. Không chỉ thuốc lá truyền thống mà cả thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng cũng chứa nicotine và độc tố gây tổn thương mạch máu và phổi. Bỏ thuốc lá giúp nguy cơ mắc bệnh tim giảm một nửa chỉ sau 1 năm.
Hạn chế rượu, bia: Cồn làm tăng huyết áp, tổn thương tế bào gan và gia tăng nguy cơ mắc các bệnh ung thư đường tiêu hóa. Nếu sử dụng, nam giới không nên uống quá 2 đơn vị cồn/ngày và nữ giới không quá 1 đơn vị cồn/ngày (1 đơn vị cồn tương đương 3/4 lon bia 330ml hoặc 1 ly nhỏ rượu vang 100ml).
4. Sống tích cực, quản lý stress và ngủ đủ giấc
Căng thẳng tâm lý kéo dài kích thích cơ thể tiết ra cortisol và adrenaline, làm tăng nhịp tim, tăng huyết áp và suy giảm hệ miễn dịch.
Quản lý căng thẳng: Dành thời gian thư giãn trí não thông qua thiền định, hít thở sâu, đọc sách hoặc tham gia các hoạt động giải trí lành mạnh; cân bằng giữa thời gian làm việc và nghỉ ngơi.
Đảm bảo giấc ngủ chất lượng: Duy trì thói quen ngủ đủ từ 7 đến 8 tiếng mỗi đêm. Giấc ngủ đóng vai trò quan trọng trong việc phục hồi tổn thương tế bào, điều hòa hormone và cân bằng đường huyết; tránh sử dụng thiết bị điện tử ít nhất 30 - 60 phút trước khi ngủ.
5. Khám sức khỏe định kỳ và chủ động tầm soát
Bệnh không lây nhiễm thường diễn tiến trong thời gian dài và một số yếu tố nguy cơ có thể không gây triệu chứng rõ ràng ở giai đoạn đầu. Chủ động kiểm tra sức khỏe giúp phát hiện sớm những bất thường, từ đó có biện pháp can thiệp phù hợp.
Theo dõi các chỉ số sức khỏe: Khám sức khỏe và thực hiện các xét nghiệm cần thiết theo độ tuổi, tình trạng sức khỏe và yếu tố nguy cơ. Một số chỉ số thường được quan tâm gồm huyết áp, đường huyết, lipid máu và chỉ số khối cơ thể (BMI). Tần suất kiểm tra không giống nhau ở mỗi người, do đó nên thực hiện theo tư vấn của nhân viên y tế thay vì áp dụng một lịch cố định cho tất cả mọi người.
Tuân thủ điều trị: Với người đã được chẩn đoán tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc các bệnh mạn tính khác, cần sử dụng thuốc đúng chỉ định, không tự ý ngừng hoặc thay đổi liều thuốc và tái khám theo lịch. Kiểm soát tốt bệnh và các yếu tố nguy cơ góp phần hạn chế nguy cơ xuất hiện các biến chứng như bệnh tim mạch, đột quỵ, tổn thương thận và các biến chứng khác tùy từng bệnh.
