Chiều 24/10, thảo luận về dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh yêu cầu thống nhất đầu mối quản lý, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm thực chất, đồng thời hoàn thiện chế tài đủ sức răn đe, bảo vệ sức khỏe người dân.
Quy định ngay trong Luật những chính sách đột phá
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn khẳng định, an toàn thực phẩm không chỉ là câu chuyện của từng bữa ăn, từng gia đình mà còn liên quan trực tiếp đến sức khỏe giống nòi và uy tín quốc gia. Ông bày tỏ đồng tình với chủ trương thống nhất đầu mối quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm, khắc phục tình trạng trước đây “một mâm cơm có tới ba bộ cùng quản lý”.
Cơ bản thống nhất với Tờ trình của Chính phủ và Báo cáo thẩm tra, Chủ tịch Quốc hội ghi nhận, đánh giá cao Chính phủ, Bộ Y tế đã khẩn trương chuẩn bị dự án Luật, tiếp thu khoảng 70% ý kiến thẩm tra sơ bộ và ý kiến của UBTVQH.
Dự thảo Luật đã thể chế hóa các chủ trương lớn, nhất là chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, quản lý theo chuỗi, dựa trên phân tích nguy cơ và lấy dữ liệu làm nền tảng.
Quang cảnh thảo luận tại Tổ 2. Ảnh: Phạm Thắng
Về những vấn đề cần hoàn thiện, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh các chính sách mang tính đột phá phải được quy định cụ thể ngay trong luật. Theo ông, dự thảo hiện có khoảng 32/74 điều giao Chính phủ, bộ trưởng quy định chi tiết. Nhiều nội dung được xác định là đột phá nhưng vẫn để ngỏ, như lộ trình áp dụng thực hành vệ sinh tốt, hệ thống quản lý tiên tiến, phân tích nguy cơ và phương thức kiểm tra thực phẩm nhập khẩu.
“Đột phá phải nằm trong luật, chứ đột phá mà ở nghị định thì không thể chấp nhận được”, Chủ tịch Quốc hội nêu rõ, đồng thời đề nghị những vấn đề đã rõ, đã chín muồi phải được luật hóa ngay, tối thiểu xác định cụ thể đối tượng áp dụng, thời hạn và lộ trình thực hiện.
Thời điểm Luật có hiệu lực cũng cần được xác định rõ; các văn bản hướng dẫn phải được chuẩn bị đầy đủ để có hiệu lực đồng thời. “Quốc hội không thông qua một chiếc vỏ luật để phần ruột nằm ở nghị định, thông tư”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.
Về tổ chức quản lý, dù Bộ Y tế được xác định là cơ quan đầu mối, dự thảo vẫn quy định sáu bộ cùng tham gia quản lý chuyên ngành. Một số nhiệm vụ còn giao thoa, như chống thực phẩm giả có sự tham gia của Bộ Công Thương và Bộ Công an; kiểm tra thực phẩm nhập khẩu liên quan đến Bộ Y tế và UBND cấp tỉnh.
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn. Ảnh: Phạm Thắng
Theo Chủ tịch Quốc hội, nhiều đầu mối dễ dẫn đến đùn đẩy trách nhiệm, bỏ trống khâu giáp ranh. Các vụ việc liên quan đến sữa giả, thực phẩm chức năng giả được phát hiện thời gian qua cho thấy những bất cập cần khắc phục.
Vì vậy, mỗi nhiệm vụ phải có một cơ quan chịu trách nhiệm chính, mỗi cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm chỉ chịu sự quản lý của một cơ quan; đồng thời trao thực quyền cho cơ quan đầu mối và quy định Chính phủ báo cáo Quốc hội hằng năm về công tác này.
Hậu kiểm phải thực chất, chế tài đủ sức răn đe
Nhấn mạnh yêu cầu chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, Chủ tịch Quốc hội khẳng định: “Hậu kiểm không phải là buông lỏng, nhưng cải cách thủ tục phải là thực chất”.
Theo ông, cần kiểm soát chất lượng, tránh tình trạng hồ sơ, nhãn sản phẩm cũ tồn tại nhiều năm nhưng không tạo thêm thủ tục không cần thiết, gây tốn kém cho doanh nghiệp. Quản lý phải dựa trên dữ liệu thay vì yêu cầu doanh nghiệp liên tục nộp lại giấy tờ. Chủ tịch Quốc hội đề nghị nghiên cứu cơ chế gia hạn tự động, gia hạn trực tuyến, không yêu cầu nộp lại hồ sơ và không thu phí đối với trường hợp đáp ứng điều kiện; thu hẹp diện phải đăng ký, tập trung vào nhóm sản phẩm thực sự có nguy cơ cao.
Việc tiếp nhận hồ sơ cần được xác định là hoạt động ghi nhận thông tin phục vụ hậu kiểm, không trở thành điều kiện mới để sản phẩm lưu thông trên thị trường. Đồng thời, phải ngăn chặn lợi ích nhóm trong hoạt động cấp giấy phép, tạo thuận lợi cho tổ chức, cá nhân kinh doanh chân chính và xử lý nghiêm hành vi gian dối. “Thông thoáng với người làm ăn chân chính, nghiêm khắc với kẻ gian dối”, ông nhấn mạnh.
Để hậu kiểm hiệu quả, Chủ tịch Quốc hội yêu cầu bảo đảm hệ thống dữ liệu, năng lực kiểm nghiệm, đội ngũ cán bộ và trang thiết bị chuyên môn. Ông lưu ý việc phân cấp nhiệm vụ cho cấp xã, phường phải đi kèm nguồn lực và điều kiện thực hiện. “Không có phòng thí nghiệm, dữ liệu và con người thì chỉ là hậu kiểm trên giấy”.
Trước thực tế việc xác định nguyên nhân các vụ ngộ độc thực phẩm tập thể tại trường học thường mất nhiều thời gian, Chủ tịch Quốc hội đề nghị nghiên cứu quy định bắt buộc kích hoạt cảnh báo trên hệ thống trong vòng 2-6 giờ khi xảy ra vụ việc, giúp cơ quan chức năng kịp thời xử lý, ngăn chặn nguy cơ lan rộng.
Bên cạnh đó, cần làm rõ trách nhiệm của các chủ thể kinh doanh thực phẩm trên nền tảng thương mại điện tử, kể cả trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại khi xảy ra vi phạm. Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị bổ sung hình thức cấm hành nghề có thời hạn hoặc vĩnh viễn đối với trường hợp cố ý vi phạm nghiêm trọng; xây dựng chế tài bảo đảm chi phí vi phạm lớn hơn chi phí tuân thủ pháp luật.
“Không để vi phạm rẻ hơn tuân thủ. Ai đầu độc người tiêu dùng vì lợi nhuận thì phải bị loại trừ khỏi thị trường”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.
Kết thúc phát biểu, Chủ tịch Quốc hội đề nghị ĐBQH tiếp tục nghiên cứu, đóng góp ý kiến để hoàn thiện dự án Luật với các quy định đơn giản, rõ ràng, dễ hiểu, dễ thực hiện nhưng bảo đảm hiệu lực, hiệu quả quản lý thực chất. Mục tiêu là để người dân yên tâm với bữa ăn hằng ngày, doanh nghiệp yên tâm sản xuất, kinh doanh và mọi hành vi vi phạm pháp luật về an toàn thực phẩm đều được phát hiện, xử lý nghiêm minh.
