Từng được ghi nhận chủ yếu tại một số khu vực ở châu Phi, đậu mùa khỉ đã trở thành vấn đề y tế công cộng quốc tế sau đợt bùng phát năm 2022. Những năm tiếp theo, các đợt dịch liên quan đến những nhánh virus khác tiếp tục cho thấy tầm quan trọng của giám sát, phát hiện sớm và phòng ngừa lây nhiễm.
Đậu mùa khỉ là bệnh gì, vì sao được quan tâm trên toàn cầu?
Đậu mùa khỉ là bệnh truyền nhiễm do virus Mpox gây ra, thuộc chi orthopoxvirus, họ Poxviridae. Đây là họ virus có liên quan đến virus đậu mùa ở người. Ca bệnh đậu mùa khỉ đầu tiên ở người được ghi nhận năm 1970 tại Cộng hòa Dân chủ Congo. Trước năm 2022, bệnh chủ yếu được báo cáo tại Trung và Tây Phi, nơi virus có thể truyền từ động vật sang người.
Năm 2022, một đợt bùng phát lớn khiến đậu mùa khỉ lan rộng ra nhiều quốc gia ngoài các khu vực lưu hành truyền thống. Phần lớn các ca đậu mùa khỉ trong đợt này liên quan đến lây truyền giữa người với người qua tiếp xúc gần, trong đó có tiếp xúc thân mật và tình dục.
Sau đó, các đợt bùng phát đậu mùa khỉ tại châu Phi tiếp tục làm nổi bật sự khác biệt giữa những nhánh virus. Theo hệ thống phân loại thường dùng, virus Mpox có hai nhánh chính là clade I và clade II, mỗi nhánh có các phân nhóm nhỏ hơn. Clade I từng liên quan đến các đợt dịch có mức độ nghiêm trọng đáng lo ngại tại một số khu vực; clade II liên quan đến đợt bùng phát toàn cầu năm 2022.
Tuy nhiên, mức độ nặng không chỉ phụ thuộc vào nhánh virus mà còn liên quan đến tình trạng miễn dịch, tuổi, bệnh nền và khả năng tiếp cận chăm sóc y tế.
Đậu mùa khỉ là bệnh truyền nhiễm do virus Mpox gây ra.
Năm 2022, WHO khuyến nghị sử dụng tên gọi Mpox thay cho đậu mùa khỉ nhằm hạn chế kỳ thị và những tác động tiêu cực liên quan đến tên bệnh. Tên gọi cũ có thể khiến người dân hiểu nhầm rằng khỉ là nguồn chứa virus duy nhất. Trên thực tế, virus có thể lưu hành ở một số loài động vật hoang dã, trong đó có động vật gặm nhấm. Loài vật đóng vai trò trong chu trình lưu hành của virus có thể khác nhau tùy khu vực.
Mpox lây truyền qua những đường nào?
Mpox có thể lây từ động vật sang người và từ người sang người. Các đường lây truyền chính gồm:
- Tiếp xúc trực tiếp: Chạm vào tổn thương da, niêm mạc hoặc dịch cơ thể của người bệnh.
- Tiếp xúc gần kéo dài: Tiếp xúc gần với người mắc bệnh, đặc biệt trong những hoàn cảnh có khả năng tiếp xúc với tổn thương hoặc dịch tiết chứa virus.
- Vật dụng nhiễm virus: Dùng chung quần áo, khăn tắm, chăn ga hoặc tiếp xúc với vật liệu có chứa virus.
- Lây từ động vật: Tiếp xúc với động vật nhiễm bệnh, vết cắn, vết cào hoặc mô, dịch cơ thể của động vật nhiễm virus.
- Đường hô hấp khi tiếp xúc gần: Virus có thể lây qua các giọt bắn đường hô hấp trong một số tình huống tiếp xúc gần, kéo dài.
Trong đợt bùng phát năm 2022, một số ca bệnh liên quan đến tiếp xúc tình dục. Tuy nhiên, Mpox không chỉ lây qua quan hệ tình dục mà còn có thể lây khi tiếp xúc da kề da gần gũi.
Triệu chứng Mpox
Các triệu chứng có thể không điển hình, thường gặp gồm sốt, đau đầu, đau cơ, đau lưng, mệt mỏi, sưng hạch bạch huyết và phát ban hoặc tổn thương da. Tuy nhiên, người bệnh không nhất thiết xuất hiện đầy đủ các triệu chứng này và phát ban không phải lúc nào cũng lan rộng khắp cơ thể.
Một số trường hợp có thể chỉ xuất hiện ít tổn thương, khu trú ở vùng sinh dục, hậu môn hoặc miệng. Người bệnh cũng có thể bị đau hậu môn, viêm niêm mạc hoặc sưng hạch tại một vùng. Tổn thương có thể xuất hiện trước, đồng thời hoặc sau các triệu chứng toàn thân.
Các biểu hiện này đôi khi giống bệnh da liễu hoặc một số bệnh lây truyền qua đường tình dục khác. Vì vậy, không thể xác định Mpox chỉ bằng quan sát tổn thương. Khi nghi ngờ mắc bệnh, người bệnh cần được cơ sở y tế đánh giá và chỉ định xét nghiệm phù hợp; xét nghiệm PCR từ mẫu tổn thương thường được sử dụng để xác nhận chẩn đoán.
Vaccine và thuốc điều trị đã có những tiến bộ gì?
Một số vaccine phòng đậu mùa có khả năng bảo vệ trước Mpox và được sử dụng trong các chương trình tiêm chủng phù hợp. Tuy nhiên, mức độ bảo vệ không tuyệt đối. Việc tiêm vaccine cần căn cứ vào hướng dẫn của cơ quan y tế, tình hình dịch tễ và nguy cơ của từng người.
Tecovirimat là thuốc kháng virus từng được sử dụng trong một số bối cảnh điều trị Mpox. Tuy nhiên, hiệu quả điều trị chưa được chứng minh rõ ràng ở mọi nhóm bệnh nhân. Do đó, không nên xem thuốc này là phương pháp điều trị đặc hiệu đã được khẳng định hiệu quả cho tất cả trường hợp.
Việc chăm sóc người mắc Mpox vẫn tập trung vào giảm triệu chứng, chăm sóc tổn thương, duy trì dinh dưỡng và nước, đồng thời phát hiện, xử trí kịp thời các biến chứng. Hướng dẫn điều trị có thể thay đổi khi có thêm bằng chứng nghiên cứu.
Cách phòng ngừa Mpox
Để giảm nguy cơ lây nhiễm, người dân nên:
- Tránh tiếp xúc trực tiếp với tổn thương da hoặc dịch cơ thể của người nghi mắc Mpox.
- Không dùng chung khăn tắm, quần áo, chăn ga và vật dụng cá nhân với người bệnh.
- Rửa tay bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn sau khi tiếp xúc với người bệnh hay vật dụng có nguy cơ nhiễm virus.
- Tránh tiếp xúc với động vật hoang dã bị bệnh hoặc chết bất thường; không chạm vào mô, máu và dịch cơ thể của động vật nghi nhiễm.
- Tìm hiểu khuyến cáo tiêm vaccine nếu thuộc nhóm được cơ quan y tế chỉ định.
Nếu xuất hiện phát ban hoặc tổn thương bất thường sau khi tiếp xúc gần với người nghi mắc bệnh, cần liên hệ cơ sở y tế để được tư vấn, đánh giá và xét nghiệm khi cần thiết.
Người được chẩn đoán mắc Mpox cần tuân thủ hướng dẫn của nhân viên y tế về chăm sóc tổn thương, vệ sinh môi trường, hạn chế tiếp xúc và phòng lây nhiễm cho người khác.
Mời độc giả xem thêm video:
Cách phân biệt đơn giản nhất giữa phát ban Covid-19 và đậu mùa khỉ.
