1. Hậu quả khi phát hiện HIV muộn
Theo báo cáo của Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế), tính đến giữa năm 2026, toàn quốc ghi nhận 258.047 người nhiễm HIV còn sống và 117.746 trường hợp tử vong lũy tích. Riêng trong 8 tháng đầu năm 2026, toàn quốc đã phát hiện mới 5.938 ca nhiễm HIV và 1.857 ca tử vong, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xét nghiệm HIV để phát hiện sớm và ngăn ngừa lây lan.
Nhìn vào chỉ tiêu chiến lược 95-95-95, mặc dù tỷ lệ người nhiễm HIV biết tình trạng của mình (chỉ tiêu 1) đạt 94,9%, nhưng tỷ lệ người biết tình trạng nhiễm được điều trị thuốc kháng vi rút ARV (chỉ tiêu 2) mới chỉ đạt 80,5%. Hằng năm, số ca nhiễm mới ghi nhận vẫn vượt mốc 10.000 ca (năm 2025 ghi nhận 9.946 ca mới).
Đáng chú ý, hình thái lây nhiễm HIV tại Việt Nam đang có sự chuyển dịch rất phức tạp: Lây truyền qua đường tình dục không an toàn tăng nhanh và trở thành đường lây chính (chiếm 61,9% số ca mới năm 2025). Về cơ cấu giới tính và độ tuổi, nam giới chiếm 83,1% số ca nhiễm mới, trong đó nhóm tuổi trẻ từ 16 đến 29 tuổi chiếm tới 41,37%. Nhóm nam quan hệ tình dục đồng giới (MSM) tiếp tục được cảnh báo là quần thể nguy cơ cao chính.
Thực trạng và hậu quả phát hiện HIV muộn:
- Số ca nhiễm mới hằng năm vẫn >10.000 ca (Năm 2025: 9.946 ca).
- Nhóm trẻ 16 - 29 tuổi chiếm 41,37%; nam giới chiếm 83,1%.
- Lây truyền qua đường tình dục trở thành đường lây chính (61,9%).
- Chi phí điều trị tăng 15 - 20 lần nếu phát hiện muộn gây kháng thuốc.
- Gia tăng nguy cơ mắc nhiễm trùng cơ hội nặng và lây nhiễm cộng đồng…
Xét nghiệm HIV giúp phát hiện sớm bệnh, làm giảm nguy cơ mắc nhiễm trùng cơ hội nặng và lây nhiễm cộng đồng, giảm chi phí điều trị…
Cụ thể, việc phát hiện HIV muộn để lại những hệ lụy hết sức nặng nề:
Đối với sức khỏe người bệnh: Tiếp cận điều trị muộn khiến hệ miễn dịch suy giảm sâu, làm tăng nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng cơ hội nghiêm trọng, khiến việc phục hồi trở nên vô cùng khó khăn.
Đối với tài chính y tế: PGS.TS Phan Thị Thu Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y Hà Nội cho biết, nếu phát hiện muộn dẫn đến điều trị ARV không kịp thời hoặc xảy ra tình trạng kháng thuốc, chi phí cho phác đồ điều trị bậc mới sẽ tăng gấp 15 đến 20 lần so với phác đồ ban đầu. Điều này tạo ra gánh nặng tài chính khổng lồ cho Quỹ Bảo hiểm y tế (BHYT) và chính gia đình người bệnh.
Đối với cộng đồng: Người nhiễm HIV không biết tình trạng của mình sẽ vô tình tiếp tục lây truyền virus cho bạn tình và những người xung quanh mà không có biện pháp dự phòng can thiệp.
2. Vì sao người có nguy cơ ngại xét nghiệm HIV sớm?
Dù mạng lưới y tế đã được phủ rộng, nhiều người thuộc nhóm nguy cơ vẫn chần chừ, trì hoãn việc đi xét nghiệm HIV do các rào cản đan xen:
Nỗi sợ lộ thông tin và bị kỳ thị: Bà Hồ Thị Kim Ngân, Phó trưởng ban Quan hệ lao động, Tổng Liên đoàn lao động cho biết, đây là "điểm nghẽn" tâm lý lớn nhất. Nhiều công nhân, người lao động lo sợ việc đi xét nghiệm sẽ làm lộ bí mật đời tư, dẫn đến bị đồng nghiệp xa lánh hoặc bị doanh nghiệp phân biệt đối xử, thậm chí chấm dứt hợp đồng lao động. Thực tế đã ghi nhận có những trường hợp vì sợ bị kỳ thị và mất việc mà hằng tháng phải đi hơn 100 km sang tỉnh khác để lấy thuốc điều trị.
Hình thức dịch vụ chưa thuận tiện: Công nhân tại các khu công nghiệp làm việc theo ca kíp khắt khe, khó xin nghỉ phép trong giờ hành chính để đi khám. Nhiều người chưa biết rõ địa điểm tư vấn, xét nghiệm an toàn, bảo mật và miễn phí gần nơi ở hoặc nơi làm việc.
Hành vi nguy cơ ẩn danh trên không gian mạng: Nhóm trẻ tuổi, học sinh, sinh viên và MSM thường tìm kiếm bạn tình qua các ứng dụng hẹn hò ẩn danh, diễn đàn kín, đi kèm nguy cơ lạm dụng ma túy tổng hợp. Các phương thức giám sát và truyền thông y tế truyền thống rất khó tiếp cận nhóm đối tượng này.
Mức độ hiểu biết còn hạn chế: Tỷ lệ hiểu biết đầy đủ về HIV/AIDS ở thanh niên chưa đạt một nửa mục tiêu (nữ đạt 39,8%, nam đạt 48,7%). Tỷ lệ tiếp cận dịch vụ dự phòng ở các nhóm nguy cơ cao còn thấp: người nghiện chích ma túy đạt 42,0%, phụ nữ bán dâm đạt 40,0% và nhóm MSM đạt 54,0%.
3. Làm gì để tiếp cận xét nghiệm HIV sớm?
Theo các báo cáo tại Hội thảo " Định hướng nhiệm vụ, giải pháp tiến tới chấm dứt dịch bệnh AIDS tại Việt Nam trước năm 2030" do Ban Tuyên giáo Trung ương phối hợp với Bộ Y tế tổ chức mới đây tại Hải Phòng, để giúp người có nguy cơ chủ động tìm đến dịch vụ xét nghiệm từ giai đoạn sớm, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp đột phá:
3.1 Mở rộng và linh hoạt hóa các hình thức xét nghiệm HIV
Đẩy mạnh tự xét nghiệm HIV trực tuyến: Triển khai và mở rộng nền tảng tuxetnghiem.vn. Mô hình này cho phép người dân dễ dàng đăng ký nhận sinh phẩm tự xét nghiệm miễn phí chuyển đến tận nhà, bảo đảm sự riêng tư và kín đáo tuyệt đối.
Tăng cường xét nghiệm HIV tại cộng đồng: Phát huy vai trò của các tổ chức dựa vào cộng đồng (CBO) và nhân viên tiếp cận cộng đồng trong việc cung cấp dịch vụ xét nghiệm sàng lọc lưu động ngay tại cụm nhà trọ, khu công nghiệp và điểm hẹn cộng đồng.
Bố trí lịch khám ngoài giờ: Các cơ sở y tế cần linh hoạt mở rộng giờ xét nghiệm vào buổi tối hoặc cuối tuần để phù hợp với ca làm việc của công nhân và học sinh, sinh viên.
Ứng dụng xét nghiệm chẩn đoán nhiễm mới: Triển khai xét nghiệm nhiễm mới (đã áp dụng tại 30/34 tỉnh) và xét nghiệm bạn tình, bạn chích (index testing) để phát hiện sớm các chùm ca bệnh mới nổi.
3 trụ cột cần tháo gỡ để tăng tỷ lệ xét nghiệm HIV sớm:
- Đa dạng mô hình xét nghiệm: Tự xét nghiệm tuxetnghiem.vn, xét nghiệm CBO/lưu động, xét nghiệm ngoài giờ, xét nghiệm bạn tình.
- Truyền thông số: Tiếp cận ứng dụng hẹn hò, lan tỏa thông điệp K=K, đặt hàng dịch vụ cộng đồng (Social Contracting).
- Bảo vệ pháp lý: Không xét nghiệm tuyển dụng bắt buộc, bảo mật thông tin, lồng ghép tư vấn trong BHYT toàn dân.
3.2. Huy động lực lượng cộng đồng và đổi mới truyền thông số
Tăng cường tiếp cận trên nền tảng số: Tận dụng các mạng xã hội thu hút giới trẻ (TikTok, Facebook, Zalo) và các ứng dụng hẹn hò để truyền thông, tư vấn riêng tư và chuyển gửi xét nghiệm.
Lan tỏa thông điệp K=K (Không phát hiện = Không lây truyền): Truyền thông mạnh mẽ thông điệp khoa học K=K giúp người có nguy cơ hiểu rằng nếu phát hiện sớm và điều trị ARV tuân thủ, họ hoàn toàn có thể sống khỏe mạnh và không làm lây truyền vi rút sang người khác qua đường tình dục. Điều này giải tỏa rào cản sợ hãi và kỳ thị.
Thể chế hóa cơ chế đặt hàng dịch vụ cộng đồng (Social Contracting): Sử dụng ngân sách nhà nước để "đặt hàng" các CBO đủ năng lực thực hiện dịch vụ tư vấn, tìm ca và chuyển gửi xét nghiệm, giúp duy trì lực lượng tiếp cận cộng đồng một cách bền vững.
3.3. Thực hiện nghiêm nguyên tắc bảo mật và nâng cao năng lực y tế cơ sở
Bảo đảm quyền riêng tư tại nơi làm việc: Tuyệt đối không xét nghiệm HIV bắt buộc đại trà trong tuyển dụng lao động; không công khai kết quả xét nghiệm và xử lý nghiêm các hành vi phân biệt đối xử đối với người nhiễm HIV.
Lồng ghép tư vấn trong khám BHYT toàn dân: Khi triển khai khám sức khỏe toàn dân qua BHYT tại trạm y tế xã/phường, cán bộ y tế chỉ cần lồng ghép câu hỏi tư vấn sàng lọc hành vi nguy cơ để cung cấp số hotline tư vấn chuyên khoa bảo mật, tránh bỏ sót người nhiễm trong cộng đồng.
Đưa chỉ tiêu vào KPI lãnh đạo: Ban Tuyên giáo Trung ương và các cấp ủy Đảng cần đưa các chỉ tiêu phòng, chống HIV/AIDS (bao gồm tỷ lệ phát hiện sớm) vào KPI đánh giá hằng quý, hằng năm của chính quyền địa phương để tạo động lực chỉ đạo sát sao.
Phát hiện sớm là "chìa khóa vàng" để điều trị HIV thành công và cắt đứt chuỗi lây truyền dịch bệnh trong cộng đồng. Khi các rào cản kỳ thị được tháo gỡ, dịch vụ xét nghiệm được đưa đến tận tay người dân qua nền tảng số và mạng lưới cộng đồng, Việt Nam hoàn toàn có thể đạt được mục tiêu không còn ai phát hiện HIV muộn, tiến tới chấm dứt dịch AIDS trước năm 2030.
