Những ngày này, khi UBND xã Hiệp Đức, TP Đà Nẵng tổ chức hội thảo, tập hợp thông tin từ các nhân chứng về mộ liệt sĩ tập thể ở sân Đảng uỷ xã, bà Phạm Thị Vân Anh đã lặn lội hơn 800km từ Hà Nội về đây với hy vọng lần tìm được manh mối về người cha đã hy sinh.
Từ lá thư với lời hẹn trở về khi đất nước thống nhất đến những chuyến đi qua chiến trường Quảng Nam, hành trình ấy là nỗ lực của bà đưa người cha chưa một lần được gần gũi trở về với gia đình, quê hương.
Lá thư và lời hẹn còn dang dở
Bà Phạm Thị Vân Anh sinh năm 1967, quê huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình, nay thuộc tỉnh Hưng Yên. Cha bà là liệt sĩ Phạm Thanh Hải, nguyên Trung đội phó, Đại đội 1, Tiểu đoàn 10, Sư đoàn 2. Cuối năm 1966, đầu năm 1967, ông lên đường vào chiến trường miền Nam, để lại quê nhà người vợ Lương Thị Lựu cùng hai con gái nhỏ là Lan Anh (sinh năm 1966) và Vân Anh.
Bà Phạm Thị Vân Anh bật khóc khi nói về hành trình tìm kiếm mộ cha. Ảnh: Bích Vân
Giữa những năm tháng chiến tranh, những lá thư từ tiền tuyến là sợi dây gắn kết gia đình. Khi biết vợ buồn vì sinh thêm con gái, trong khi ông là con trai duy nhất của gia đình, ông Hải đã viết thư động viên: "Em đừng có buồn, anh đi chiến đấu khi nào đất nước hòa bình thống nhất, anh về thì sẽ sinh thêm hai đứa con trai nữa, nhà mình sẽ có bốn đứa".
Lời hẹn giản dị ấy gửi gắm mong ước về ngày đoàn tụ, về một mái ấm đủ đầy sau chiến tranh. Thế nhưng, năm 1970, ông Hải hy sinh tại chiến trường Quảng Nam, không kịp trở về thực hiện lời hứa. Giấy báo tử ghi ngày ông hy sinh là 29/5/1970. Thông tin từ một đồng đội sau đó cho biết ông hy sinh ngày 27/5/1970.
Lá thư được liệt sĩ Hải gửi cho vợ vào cuối năm 1967 được gia đình lưu giữ cẩn thận. Ảnh: Anh Vân
Hai con gái còn quá nhỏ để hiểu hết mất mát. Người vợ tiếp tục nuôi con, mang theo nỗi đau mất chồng cho đến khi qua đời năm 2006.
Lá thư từ chiến trường được gia đình gìn giữ suốt nhiều năm. Với bà Vân Anh, đó không chỉ là kỷ vật quý giá mà còn là một trong những dấu tích hiếm hoi về người cha bà chưa có cơ hội sống bên cạnh. Lời hẹn chưa thành cũng trở thành động lực để bà kiên trì tìm nơi cha yên nghỉ.
Lần theo dấu tích chiến trường
Nhiều năm sau ngày nhận tin cha hy sinh, gia đình vẫn chưa xác định được phần mộ của ông. Giấy báo tử sử dụng ký hiệu bảo mật của đơn vị, khiến việc xác minh thông tin gặp nhiều khó khăn. Người thân phải lần tìm qua nhiều địa bàn thuộc Quảng Nam, Quảng Ngãi và khu vực ngã ba Đông Dương.
Trong những năm 2002-2003, việc tìm kiếm được gia đình đẩy mạnh. Khi ấy, ông bà nội của bà Vân Anh đã tuổi cao, sức yếu, luôn mong tìm được mộ con trai trước lúc qua đời. Nỗi mong mỏi ấy càng thôi thúc con cháu tiếp tục hành trình.
Bà Phạm Thị Vân Anh phát biểu tại hội thảo lấy ý kiến nhân chứng về mộ liệt sĩ ở sân Đảng uỷ xã Hiệp Đức sáng 19/10. Ảnh: Bích Vân
Thời điểm đó, bà Vân Anh công tác tại một đơn vị thuộc Quân khu 5, đóng quân ở Đắk Lắk. Mỗi khi có thông tin liên quan đến cha, bà lại thu xếp công việc để đi xác minh. Hầu như kỳ nghỉ phép năm nào, bà cũng trở lại Quảng Nam, tìm gặp người dân địa phương và những người từng sống trong vùng chiến sự để lần theo ký ức còn sót lại.
Có những địa điểm bà đến nhiều lần, đường đi lối lại dần trở nên quen thuộc. Bước ngoặt xuất hiện khi bà được hướng dẫn đến Phòng Chính sách Quân khu 5 tra cứu hồ sơ, giải mã ký hiệu đơn vị thời chiến. Từ những tài liệu tìm được, gia đình xác định cha bà thuộc Đại đội 1, Tiểu đoàn 10, Sư đoàn 2.
Bà tiếp tục tìm thấy tên liệt sĩ Phạm Thanh Hải trong danh sách 49 liệt sĩ của Tiểu đoàn 10 hy sinh tại chiến trường Hiệp Đức trong đợt tác chiến từ ngày 27 đến 30/5/1970. Manh mối này giúp thu hẹp phạm vi tìm kiếm, đưa gia đình đến gần hơn với khu vực cha có thể đã hy sinh và được an táng.
Tháng 7 vừa qua, thông tin về chiến dịch 500 ngày đêm được triển khai rộng rãi, bà Vân Anh biết đến ông Võ Đình Thế, người từng cất bốc 17 hài cốt liệt sĩ tại Hiệp Đức và đưa về nghĩa trang gia đình ở xã Thu Bồn, TP Đà Nẵng. Bà chủ động liên hệ với ông để tìm hiểu thêm về các trường hợp hy sinh tại địa bàn.
Qua ông Thế, bà được kết nối với ông Trần Phước Xảo, nguyên chỉ huy Tiểu đoàn 15, Sư đoàn 2, nguyên Chánh Văn phòng Bộ Tư lệnh Quân khu 5. Ông Xảo nắm giữ thông tin về trận đánh tại Đồi Sơn, nơi Tiểu đoàn 10 tham gia chiến đấu. Theo thông tin được cung cấp, các chiến sĩ hy sinh trong trận đánh được chôn tại khu vực này, hiện là sân Đảng ủy xã Hiệp Đức, TP Đà Nẵng.
Từ Hà Nội, bà Vân Anh liên lạc với ông Xảo rồi cùng trở về Hiệp Đức tham dự hội thảo do địa phương tổ chức sáng 19/10, nhằm tập hợp thông tin từ các nhân chứng về khu mộ liệt sĩ tập thể tại khu vực sân Đảng ủy xã.
Mong ngày đón cha trở về
Tại hội thảo, qua những thông tin do các nhân chứng, trong đó có ông Trần Phước Xảo và một người được gọi là bác Đãi, cung cấp về diễn biến trận đánh, bà có thêm cơ sở để hy vọng Đồi Sơn là nơi đơn vị của cha từng chiến đấu và hy sinh.
Lãnh đạo xã Hiệp Đức cùng các nhân chứng và thân nhân liệt sĩ thắp nhang tại Đền liệt sĩ Hiệp Đức. Ảnh: Lưu Hoàng
Sự trùng khớp giữa hồ sơ đơn vị, thời điểm hy sinh và thông tin từ nhân chứng mở ra hướng tìm kiếm đáng chú ý. Tuy nhiên, việc xác định chính xác vị trí an táng và danh tính hài cốt vẫn cần được các cơ quan chức năng tiếp tục kiểm tra, đối chiếu.
Bà Vân Anh mong Ban Chỉ đạo tìm kiếm của thành phố cùng Đảng ủy, UBND xã Hiệp Đức sớm có phương án cụ thể, đẩy nhanh tiến độ xác minh và khai quật khi đủ điều kiện. Bà cũng đề nghị thông tin về phương án, lộ trình và kế hoạch tìm kiếm được công khai để thân nhân các gia đình liệt sĩ có thể theo dõi, phối hợp khi cần thiết.
Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, người vợ của liệt sĩ Phạm Thanh Hải đã mất, ông bà nội của bà Vân Anh cũng không còn. Những người đồng đội năm xưa phần lớn đã cao tuổi, trong khi địa danh và cảnh quan chiến trường nhiều đổi thay. Nhưng hành trình tìm cha của bà vẫn chưa dừng lại.
Sân Đảng uỷ xã Hiệp Đức, nơi được cho là chôn cất nhiều hài cốt liệt sĩ. Ảnh: Bích Vân
Mỗi tài liệu được xác minh, mỗi nhân chứng được gặp và mỗi ký ức được khơi lại đều góp thêm manh mối cho cuộc tìm kiếm. Điều bà mong mỏi không chỉ là biết chính xác nơi cha hy sinh, mà còn là tìm được phần mộ để đưa ông trở về với gia đình, quê hương.
Công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là trách nhiệm tri ân của những người đang sống đối với các thế hệ đã hy sinh vì Tổ quốc. Phía sau mỗi hồ sơ là một gia đình với những năm tháng chờ đợi và những nỗi đau chưa thể khép lại.
Với bà Vân Anh, lá thư cũ vẫn lưu giữ lời hẹn của người cha từ chiến trường. Bà chỉ mong một ngày tìm được nơi ông yên nghỉ, để sau hơn nửa thế kỷ, người lính năm xưa cuối cùng cũng có một nơi để gia đình hướng về và lời hẹn trở về còn dang dở có thể được khép lại bằng cuộc đoàn tụ trong ký ức.
