Trong kho tàng cây thuốc nam Việt Nam, cây chó đẻ (chó đẻ răng cưa), còn gọi là diệp hạ châu, là dược liệu quen thuộc, mọc hoang ở nhiều nơi, từ ven đường đến vườn nhà... Từ kinh nghiệm sử dụng trong y học cổ truyền đến các nghiên cứu hiện đại, loài cây này được quan tâm bởi những tiềm năng sinh học, đặc biệt liên quan đến tác dụng bảo vệ gan.
1. Đặc điểm nhận dạng
Cây chó đẻ răng cưa, tên khoa học Phyllanthus urinaria L., thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), còn gọi là diệp hạ châu, trân châu thảo, cam kiềm. Đây là cây thân thảo sống hằng năm, cao khoảng 20 - 70 cm, thân nhẵn, thường có màu hồng đỏ. Lá nhỏ, hình bầu dục, mọc thành hai dãy đều đặn trên cành, trông giống lá kép lông chim. Hoa nhỏ mọc ở kẽ lá; quả nang hình cầu, hơi dẹt, mọc ở mặt dưới cành lá.
Trong tự nhiên, cần phân biệt cây chó đẻ răng cưa với các loài cùng chi như Phyllanthus amarus. Khi thu hái làm thuốc, cần xác định đúng loài, tránh nhầm với cây khác.
2. Bộ phận dùng – cách dùng
Bộ phận dùng: Bộ phận dùng làm thuốc là toàn bộ phần cây trên mặt đất (bỏ rễ). Cây có thể thu hái quanh năm, đem rửa sạch đất cát, dùng ở dạng tươi hoặc phơi, sấy khô để bảo quản dùng dần.
Cách dùng phổ biến:
Theo ‘Cây thuốc và động vật làm thuốc’ cây chó đẻ có thể dùng bằng cách:
- Sắc uống: Dùng dược liệu khô hoặc tươi nấu nước uống hằng ngày.
- Giã đắp ngoài: Dùng cây tươi rửa sạch, giã nát cùng ít muối để đắp lên vùng da bị mụn nhọt, viêm nhiễm, chàm hoặc vết thương.
- Trà túi lọc/cao chiết: Hiện nay dược liệu còn được chế biến thành dạng trà hòa tan, trà túi lọc hoặc viên cao khô tiện lợi. .
Cây chó đẻ – hay còn gọi là diệp hạ châu – có tác dụng chữa nhiều bệnh, đặc biệt là hỗ trợ và điều trị các bệnh lý về gan. Ảnh AI.
3. Tác dụng của cây chó đẻ
3.1. Thành phần hóa học
Cây chó đẻ chứa nhiều nhóm hợp chất sinh học, trong đó có lignan, flavonoid, tannin, triterpen và acid phenolic. Một số hợp chất được nghiên cứu gồm phyllanthin, hypophyllanthin, quercetin, rutin và acid gallic. Thành phần và hàm lượng hoạt chất có thể khác nhau tùy loài, bộ phận cây, điều kiện sinh trưởng và phương pháp chiết xuất. Những hợp chất này là cơ sở để nghiên cứu các tác dụng sinh học của dược liệu.
3.2. Tác dụng theo y học hiện đại
Các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trên động vật cho thấy chiết xuất từ một số loài thuộc chi Phyllanthus có tiềm năng chống oxy hóa, kháng viêm và bảo vệ tế bào gan. Một số nghiên cứu cũng ghi nhận tác động đến virus viêm gan B, vi khuẩn, đường huyết và huyết áp.
Tiềm năng bảo vệ gan: Một số nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận chiết xuất diệp hạ châu có thể hạn chế tổn thương tế bào gan trong những mô hình gây độc nhất định. Hiệu quả trên người vẫn cần được đánh giá thêm.
Tác động đối với virus viêm gan B: Một số hợp chất và dịch chiết thuộc chi Phyllanthus được nghiên cứu về khả năng ức chế virus. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng chưa nhất quán, chưa đủ cơ sở khẳng định cây chó đẻ có thể loại bỏ HBsAg hoặc thay thế thuốc điều trị viêm gan B.
Tác dụng kháng khuẩn, kháng nấm: Một số dịch chiết cho thấy khả năng ức chế vi sinh vật trong điều kiện thí nghiệm. Chưa thể suy rộng kết quả này thành hiệu quả điều trị nhiễm khuẩn, nhiễm nấm trên người.
Tiềm năng hỗ trợ kiểm soát đường huyết và huyết áp: Một số nghiên cứu trên động vật ghi nhận những tác động nhất định, nhưng chưa đủ bằng chứng để khuyến cáo sử dụng cây chó đẻ nhằm điều trị đái tháo đường hoặc tăng huyết áp.
3.3. Tác dụng theo y học cổ truyền
Theo một số tài liệu y học cổ truyền, cây chó đẻ răng cưa có vị hơi đắng, tính mát, thường được sử dụng với công năng thanh nhiệt, giải độc, lợi tiểu và tiêu viêm. Dược liệu được dùng trong một số bài thuốc dân gian cho các trường hợp vàng da, mụn nhọt, lở ngứa và tiểu tiện khó. Tùy tài liệu và cách sử dụng, phạm vi ứng dụng có thể khác nhau.
Cần phân biệt kinh nghiệm sử dụng truyền thống với hiệu quả đã được chứng minh bằng nghiên cứu lâm sàng. Người bệnh không nên tự dùng cây chó đẻ để điều trị viêm gan, vàng da hoặc các bệnh lý khác mà chưa được thăm khám và xác định nguyên nhân.
Cây chó đẻ, hay diệp hạ châu, được sử dụng trong y học cổ truyền và đang được nghiên cứu về các tác dụng sinh học, đặc biệt là tiềm năng bảo vệ gan và kháng virus. Tuy nhiên, hiệu quả điều trị trên người chưa được xác lập đầy đủ đối với nhiều công dụng được đề cập. Để bảo đảm an toàn, cần xác định đúng loài dược liệu, sử dụng phù hợp và không tự ý dùng cây chó đẻ thay thế thuốc điều trị, nhất là đối với người mắc bệnh gan mạn tính.
