Tối 17/11 (giờ Mỹ), tập đoàn dược phẩm Merck chính thức thông báo chấm dứt toàn bộ chương trình thử nghiệm lâm sàng BELLWAVE nhằm đánh giá nemtabrutinib, dòng thuốc uống điều trị ung thư máu từng được kỳ vọng sẽ trở thành trụ cột mới cho mảng huyết học của hãng.
Quyết định đột ngột trên kéo theo việc đóng cửa đồng loạt cả 3 nghiên cứu giai đoạn 3 đang được triển khai trên toàn cầu đối với loại thuốc trên.

Merck chính thức thông báo chấm dứt toàn bộ chương trình thử nghiệm lâm sàng BELLWAVE nhằm đánh giá thuốc điều trị ung thư máu nemtabrutinib. Hình minh họa: MLQ
Theo thông cáo từ Merck, đơn vị mang tên MSD bên ngoài thị trường Mỹ và Canada, nguyên nhân trực tiếp xuất phát từ kết quả của thử nghiệm BELLWAVE-011. Sau quá trình đánh giá độc lập, ủy ban giám sát dữ liệu nhận định lợi ích điều trị của thuốc có thể không đủ bù đắp những rủi ro tiềm ẩn đối với người bệnh.
Ngay sau đó, đội ngũ chuyên môn của Merck đã kiểm tra lại toàn bộ hồ sơ, xác nhận đánh giá trên là xác đáng và quyết định dừng hẳn các nghiên cứu liên quan thay vì tiếp tục kéo dài thời gian theo dõi.
3 thử nghiệm đồng loạt dừng bước
Nemtabrutinib, từng mang mã nghiên cứu MK-1026 và tên cũ ARQ 531, hoạt động theo cơ chế ức chế BTK, một loại protein thúc đẩy tế bào B ung thư phát triển. Điểm khác biệt của hoạt chất này là khả năng gắn kết không cộng hóa trị với BTK, tách biệt hoàn toàn với các thế hệ thuốc đời đầu như ibrutinib hay acalabrutinib.
Merck từng đặt mục tiêu ứng dụng thuốc trên nhóm bệnh nhân mắc bạch cầu lympho bào mãn tính và u lympho tế bào lympho nhỏ. Trong số các nghiên cứu bị hủy, BELLWAVE-011 thu hút sự chú ý lớn nhất khi đưa nemtabrutinib lên bàn cân đối đầu trực tiếp với Imbruvica của AbbVie hoặc Calquence của AstraZeneca, trên quy mô dự kiến khoảng 1.200 bệnh nhân chưa từng điều trị.
Việc dừng chương trình đồng nghĩa 2 thử nghiệm giai đoạn 3 song hành khác, gồm BELLWAVE-008 và BELLWAVE-010, cũng phải khép lại. Trong số này, BELLWAVE-008 vốn thiết kế cho nhóm bệnh nhân chưa qua điều trị và không mang đột biến gene TP53, nhằm so sánh hiệu quả giữa thuốc của Merck với phác đồ hóa trị kết hợp miễn dịch.
Trong khi đó, BELLWAVE-010 lại tập trung đánh giá sự phối hợp giữa nemtabrutinib và venetoclax, đối chiếu trực tiếp với bộ đôi venetoclax cùng rituximab trên những bệnh nhân bị tái phát hoặc kháng trị.

Nemtabrutinib hoạt động theo cơ chế ức chế BTK, một loại protein thúc đẩy tế bào B ung thư phát triển. Hình minh họa: MD Anderson
Điều khiến giới chuyên môn và các nhà đầu tư băn khoăn nhất lúc này là các rủi ro an toàn vẫn chưa được công bố. Phía Merck từ chối trả lời yêu cầu bình luận của báo giới về chi tiết sự cố, mà chỉ cho biết quá trình phân tích chuyên sâu vẫn đang tiếp tục và sẽ sớm được chia sẻ với cộng đồng khoa học.
Hiện tại, công ty đã gửi thông báo khẩn tới các nghiên cứu viên, đồng thời khuyến cáo những bệnh nhân đang tham gia thử nghiệm chủ động trao đổi với bác sĩ điều trị để chuyển sang phương án thay thế phù hợp.
Chia sẻ trong thông cáo, Tiến sĩ Marjorie Green, người đứng đầu mảng phát triển lâm sàng ung thư toàn cầu của Merck, khẳng định quyết định này được đưa ra sau quá trình cân nhắc kỹ lưỡng dữ liệu từ BELLWAVE-011, đồng thời gửi lời tri ân tới các bệnh nhân, người thân và đội ngũ y bác sĩ đã đồng hành cùng dự án.
Cú hụt hơi sau ván cược tỷ USD
Với ban lãnh đạo Merck, cái kết của nemtabrutinib mang lại nhiều tiếc nuối bởi đây từng là quân bài chiến lược thúc đẩy hãng chi đậm để thâu tóm công ty công nghệ sinh học ArQule.
Thương vụ được công bố vào ngày 9/12/2019 với mức giá chào mua 20 USD tiền mặt cho mỗi cổ phiếu, nâng tổng giá trị giao dịch lên khoảng 2,7 tỷ USD, cao hơn tới 107% so với giá đóng cửa phiên trước.
Khi thương vụ hoàn tất vào tháng 1/2020, hoạt chất ARQ 531 đang ghi nhận những tín hiệu đáp ứng rất khả quan ở bệnh nhân u tế bào B trong các thử nghiệm giai đoạn đầu. Đây là thứ từng khiến ít nhất 6 tập đoàn dược phẩm lớn khác phải cân nhắc nhảy vào cuộc đua giành quyền sở hữu.

Trụ sở chính của công ty công nghệ sinh học ArQule tại thành phố Woburn, bang Massachusetts (Mỹ). Ảnh: National Development
Thực tế, những kỳ vọng rực rỡ ban đầu đã bắt đầu phai nhạt từ vài năm trước đó. Hồ sơ tài chính của Merck ghi nhận giá trị định giá dự án nghiên cứu này tại thời điểm sáp nhập khoảng 2,3 tỷ USD. Tuy nhiên, ngay trong năm 2021, hãng đã phải ghi giảm 275 triệu USD giá trị tài sản do biến động chi phí phát triển và lùi lịch ra mắt thương mại.
Sang năm 2022, sau các phiên tham vấn với cơ quan quản lý dược phẩm, lộ trình nghiên cứu tiếp tục bị kéo giãn, buộc Merck phải giảm thêm khoảng 1,6 tỷ USD riêng cho dự án nemtabrutinib. Khoản giá trị sổ sách 418 triệu USD còn sót lại tính đến cuối năm 2025 nhiều khả năng cũng sẽ sớm bị xóa sổ sau tuyên bố khai tử lần này.
Thương vụ thâu tóm ArQule từng được xem là bước đi nhằm giúp Merck bám đuổi đối thủ Eli Lilly trong phân khúc thuốc ức chế BTK thế hệ mới. Trước đó, Eli Lilly đã mạnh tay chi 8 tỷ USD để mua lại Loxo Oncology và gặt hái thành công vang dội với thuốc Jaypirca.
Sản phẩm này được Cơ quan Quản lý Thực phẩm & Dược phẩm Mỹ (FDA) phê duyệt từ đầu năm 2023 cho bệnh u lympho tế bào áo, sau đó mở rộng sang bạch cầu lympho bào mãn tính vào cuối năm và tiếp tục nới rộng phạm vi điều trị cho nhóm bệnh nhân giai đoạn sớm hơn vào tháng 12/2025.
Dù nhãn thuốc của Jaypirca vẫn đi kèm các cảnh báo về nguy cơ nhiễm trùng, xuất huyết, giảm tế bào máu hay rối loạn nhịp tim, sản phẩm này vẫn đang chiếm lĩnh thị phần trong khi ứng viên của Merck buộc phải dừng cuộc chơi với những rủi ro chưa được gọi tên.
Áp lực bằng sáng chế
Cú vấp ngã của nemtabrutinib diễn ra đúng vào thời điểm Merck đang chịu áp lực lớn trong việc tìm kiếm động lực tăng trưởng mới. Thuốc điều trị ung thư chủ lực Keytruda, hiện đóng góp hơn 55% tổng doanh thu mảng dược phẩm của hãng, sẽ chính thức hết hạn bảo hộ độc quyền từ năm 2028.
Để lấp đầy khoảng trống doanh thu khổng lồ này, gã khổng lồ dược phẩm từ Mỹ đã liên tục vung tiền thực hiện các thương vụ mua bán sáp nhập như Verona Pharma, Cidara hay Terns Pharmaceuticals, song song với việc đặt cược vào thuốc liên hợp kháng thể sac-TMT và dòng vaccine ung thư cá thể hóa hợp tác cùng Moderna.

Cú vấp ngã của nemtabrutinib diễn ra đúng vào thời điểm Merck đang chịu áp lực lớn trong việc tìm kiếm động lực tăng trưởng mới. Ảnh: Angus Liu/Fierce Pharma
Tập đoàn này tự tin danh mục sản phẩm hiện hữu có thể mang lại tiềm năng thương mại vượt mốc 70 tỷ USD vào giữa thập niên 2030.
Dẫu vậy, sự rút lui của nemtabrutinib vẫn để lại một khoảng trống khó khỏa lấp trong danh mục điều trị huyết học của Merck. Đại diện hãng khẳng định sẽ không từ bỏ mảng bệnh lý này và tiếp tục tìm kiếm những liệu pháp đột phá khác cho bệnh nhân ung thư máu.
Trong khi đó, câu hỏi về nguyên nhân thực sự khiến một siêu phẩm từng được cả ngành dược săn đón phải gục ngã ngay trước ngưỡng cửa thành công có lẽ sẽ chỉ được giải đáp trọn vẹn khi Merck công bố toàn bộ dữ liệu nghiên cứu như đã cam kết.