NNƯT Tà Thía Banh hướng dẫn kỹ thuật sử dụng đàn Chapi cho học sinh Trường Phổ thông Dân tộc bán trú THCS Phước Hà. Ảnh: Duy Ngọc.
Lớn lên cùng tiếng Mã La
Một ngày đầu tháng 10, phóng viên Báo Sức khỏe và Đời sống có dịp trò chuyện với Nghệ nhân Ưu tú (NNƯT) Tà Thía Banh, 61 tuổi, ở thôn Giá, xã Phước Hà (tỉnh Khánh Hòa) và cảm nhận rõ tâm huyết gìn giữ các loại nhạc cụ của ông trên quê hương Phước Hà.
Ông kể, xưa kia, mỗi khi làng có lễ hội, ông lại tìm đến để nghe tiếng Mã La (chiêng) và những nhạc cụ truyền thống của dân tộc mình (dân tộc Raglai). Cậu bé Tà Thía Banh khi đó đặc biệt thích thú trước cách những người lớn tuổi tạo nên từng âm thanh lúc trầm, lúc ngân vang.
Thấy con say mê, ama (cha) và các chú không chỉ dạy ông cách sử dụng nhạc cụ mà còn đưa ông đến học thêm ở những nghệ nhân giỏi trong làng. "Đến khoảng 10 tuổi, tôi đã có thể tham gia đánh Mã La cùng ama, các chú và những người lớn tuổi", ông Banh nhớ lại.
Nghệ nhân Banh chế tác đàn Chapi. Ảnh: Duy Ngọc.
Từ những buổi học đầu tiên ấy, tiếng Mã La dần trở thành một phần quen thuộc trong cuộc sống của ông. Hơn nửa thế kỷ trôi qua, người nghệ nhân ấy vẫn gắn bó với những nhạc cụ truyền thống của đồng bào Raglai.
Với nghệ nhân Banh, Mã La hay đàn Chapi – loại đàn đã đi vào bài hát nổi tiếng "Giấc mơ Chapi" – không đơn thuần là những nhạc cụ tạo ra âm thanh. Mỗi bài diễn tấu đều gắn với một phong tục, một dịp sinh hoạt cộng đồng và những ký ức của người Raglai qua nhiều thế hệ.
Ở Phước Hà, tiếng Mã La thường xuất hiện trong những dịp lễ hội, nhất là lễ ăn mừng lúa mới. Những ngày ấy, không khí trong các thôn làng trở nên rộn ràng hơn. Tiếng Mã La vang từ nơi sinh hoạt cộng đồng đến từng ngôi nhà, hòa cùng tiếng nói cười của người dân. "Ngày lễ thì tiếng Mã La vang vọng khắp nơi. Còn ngày thường, chỉ cần nghe tiếng Mã La là biết ngay nhà ấy đang có hỷ", ông Banh nói.
NNƯT Tà Thía Banh cùng các nghệ nhân trong xã hướng dẫn thanh thiếu niên đánh Mã La nhằm gìn giữ tiếng nhạc cụ của đồng bào dân tộc Raglai. Ảnh: Duy Ngọc.
Có lẽ vì đã sống quá lâu với những thanh âm ấy nên ông Banh hiểu rằng, nếu lớp trẻ không còn biết đánh Mã La, không còn muốn nghe Chapi, thì điều mất đi không chỉ là một kỹ năng chơi nhạc cụ. Đó còn là một phần ký ức văn hóa của cộng đồng.
Chính suy nghĩ ấy khiến ông Banh nhiều năm qua luôn trăn trở tìm cách đưa nhạc cụ truyền thống đến gần hơn với thanh thiếu niên. Ông muốn người trẻ không chỉ biết Mã La, Chapi là những nhạc cụ của cha ông mà phải tự tay chơi được, hiểu được câu chuyện phía sau từng thanh âm.
Truyền dạy đàn Chapi, Mã La
Từ năm 2015 đến nay, NNƯT Tà Thía Banh đã tích cực vận động, tổ chức các lớp truyền dạy nhạc cụ truyền thống cho thanh thiếu niên trong vùng, trong đó tập trung vào kỹ thuật đánh Mã La, đàn Chapi. Người học được ông hướng dẫn cách cảm nhận âm thanh, hiểu hoàn cảnh sử dụng nhạc cụ và những nét văn hóa gắn với đời sống của đồng bào Raglai.
Anh Chamaléa Tuế, Bí thư Chi bộ thôn Trà Nô (xã Phước Hà) cho biết, trước đây anh cũng chưa nghĩ mình có thể chơi Mã La thành thạo. Nhờ được NNƯT Tà Thía Banh động viên và tận tình hướng dẫn, anh cùng nhiều người khác đã trở thành thành viên đội Mã La của thôn. Đội Mã La sau đó thường xuyên tham gia biểu diễn trong các ngày lễ, các chương trình văn nghệ ở địa phương.
NNƯT Tà Thía Banh tận tình hướng dẫn học sinh đánh Mã La. Ảnh: Duy Ngọc.
Điều đáng mừng là việc gìn giữ nhạc cụ truyền thống ở Phước Hà hiện không chỉ dừng lại trong các lễ hội hay hoạt động văn hóa cộng đồng. Tại Trường Phổ thông Dân tộc bán trú THCS Phước Hà, đàn Chapi được đưa vào hoạt động giáo dục, giúp học sinh có cơ hội tiếp cận với một loại nhạc cụ gắn bó lâu đời với văn hóa Raglai.
Thầy Hoàng Lương Đàn, Hiệu trưởng nhà trường cho biết, học sinh học đàn Chapi vào thứ Ba và thứ Năm hằng tuần. Bên cạnh đó, hơn 10 năm qua, trường vẫn duy trì câu lạc bộ nhạc cụ Mã La.
Theo thầy Đàn, việc đưa đàn Chapi vào trường học không chỉ giúp học sinh có thêm một hoạt động văn hóa mà còn tạo sân chơi lành mạnh, qua đó góp phần hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực có thể len lỏi vào môi trường học đường.
Anh Chamaléa Tuế, Bí thư Chi bộ thôn Trà Nô hướng dẫn học sinh đánh Mã La. Ảnh: Duy Ngọc.
Hiện nhiều thôn trên địa bàn xã Phước Hà đã có đội Mã La và các đội văn nghệ dân gian. Họ vừa phục vụ những hoạt động văn hóa của cộng đồng, vừa trở thành lực lượng nòng cốt duy trì phong trào văn nghệ ở cơ sở.
"Với tôi, bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc vừa là trách nhiệm, vừa là nhiệm vụ của một đảng viên. Vì thế, tôi luôn cố gắng hướng dẫn cho thế hệ trẻ cách cảm thụ, kỹ thuật đánh Mã La, đàn Chapi... đồng thời truyền cho các cháu những câu chuyện về văn hóa, lịch sử. Thấy thanh thiếu niên yêu thích các loại nhạc cụ truyền thống tôi càng có thêm động lực để tiếp tục truyền dạy", Nghệ nhân Ưu tú Tà Thía Banh chia sẻ.
