Căn nhà số 47 đường Đìa 1, thôn Đìa, xã Bình Minh, Hà Nội, nhìn từ bên ngoài không có gì đặc biệt. Nhưng phía sau cánh cổng ấy, hàng chục người bệnh từ nhiều nơi tìm đến, ăn ở nhiều ngày để chữa bệnh bằng nước theo lời quảng bá của ông Nguyễn Tiến Nam.
Điều khiến tôi bắt đầu đặt câu hỏi không phải là những lời quảng bá ấy, mà là những gì diễn ra bên trong căn nhà. Không phải một phòng khám theo nghĩa thông thường, nơi đó chỉ là những không gian sinh hoạt bình thường.
Tôi đã đứng trước câu hỏi mà mình không thể bỏ qua: Điều gì đang thực sự diễn ra tại căn nhà này và những người bệnh tìm đến đây đang được điều trị như thế nào? Từ câu hỏi ấy, tôi bắt đầu hành trình thâm nhập và tận thấy những hoạt động bất thường tại cơ sở chữa bệnh bằng nước này.
Tiếng gào khóc phía sau cánh cửa
Trong căn nhà ấy, người bệnh từ nhiều nơi tìm đến. Có người đi một mình, có người được người thân đưa đi. Họ mang theo những túi đồ cá nhân, thuốc men, hồ sơ bệnh án và cả hy vọng. Có người bệnh ở lại nhiều ngày để điều trị.
Cơ sở thu tiền lưu trú, điều trị 200.000 đồng/người/ngày. Những người có nhu cầu "mổ u" được báo các mức tiền khác nhau, tùy tình trạng được giới thiệu. Tôi bắt đầu đặt câu hỏi: Nếu chỉ là uống nước, tại sao người bệnh phải ở lại? Nếu không phải một cơ sở khám, chữa bệnh, tại sao lại có những can thiệp trực tiếp lên cơ thể người bệnh?
Càng đi sâu, những câu hỏi ấy càng xuất hiện nhiều hơn. Và rồi tôi nhìn thấy điều mà mình không nghĩ sẽ chứng kiến ở một căn nhà dân. Những chiếc giường xếp, những chiếc ghế nhựa. Người bệnh nằm, ngồi trên đó. Một người đàn ông mặc quần áo thường ngày, đầu đeo đèn pin tay cầm dao kéo liều lĩnh "mổ" những khối u trên cơ thể người bệnh.
Có những hình ảnh người làm báo chỉ cần nhìn một lần là nhớ rất lâu. Với tôi, đó là hình ảnh một người bệnh nằm trên chiếc giường xếp, ngồi trên ghế nhựa, còn người thực hiện can thiệp cầm dao "mổ xẻ" từng khối u.
Không có dáng dấp của một phòng mổ đúng nghĩa. Ngày giữa sân nhà, không gian chật hẹp. Những vật dụng sinh hoạt vẫn ở đó. Và giữa khung cảnh ấy, một việc liên quan trực tiếp đến sức khoẻ và tính mạng con người đang diễn ra.
Ông Nguyễn Tiến Nam khi chưa bị bắt đứng bên cạnh theo dõi ca can thiệp vết mổ ở ngực cho nữ bệnh nhân. Ảnh: Đức Sơn
Rồi tiếng khóc của người bệnh vang lên. Có người đau đớn đến mức gào lên "Đau. Đau quá". Tôi đứng đó, vừa ghi nhận, vừa tự hỏi nếu có một biến chứng xảy ra ngay lúc ấy thì điều gì sẽ xảy ra tiếp theo? Ai sẽ xử trí? Xe cấp cứu có thể tiếp cận kịp thời không? Có thuốc, phương tiện cấp cứu không? Ai là người chịu trách nhiệm nếu người bệnh chảy máu, sốc hoặc gặp nguy hiểm đến tính mạng?
Đó không còn là những câu hỏi mang tính nghề nghiệp đơn thuần. Đó là câu hỏi về sự an toàn của một con người. Tôi biết, chỉ một hình ảnh gây sốc chưa đủ để làm nên một bài phóng sự điều tra. Người làm báo không thể chỉ dựa vào cảm giác để kết luận một hoạt động có sai phạm hay không.
Vì vậy, tôi tiếp tục quan sát kỹ hơn, ghi chép kỹ hơn. Tìm người đã từng đến đây. Tìm hiểu cách cơ sở hoạt động. Tìm hiểu những gì người bệnh được giới thiệu khi đến. Và quan trọng nhất, tìm những người có chuyên môn để trả lời một câu hỏi: Những gì đang diễn ra ở đây có thực sự là hoạt động khám chữa bệnh an toàn hay không?
Trong quá trình tác nghiệp, tôi tìm hiểu về thiết bị được cơ sở này sử dụng để can thiệp vào các khối u. Đó là dao điện cao tần - một thiết bị được sử dụng trong phẫu thuật y khoa.
Tôi tìm đến bác sĩ để hiểu rõ hơn về thứ dụng cụ mà mình đã nhìn thấy. Bác sĩ Trần Quý Dương - Phó Trưởng khoa Ngoại, Bệnh viện Phương Đông cho biết dao điện cao tần là thiết bị y tế được sử dụng trong phẫu thuật và việc sử dụng thiết bị này đòi hỏi người thực hiện phải được đào tạo chuyên môn.
Theo BS Trần Quý Dương, dao điện có nhiều chế độ, được sử dụng trong những tình huống khác nhau. Nếu sử dụng không đúng kỹ thuật, nguy cơ tổn thương mạch máu, thần kinh và các tổ chức lành xung quanh hoàn toàn có thể xảy ra.
Một ca phẫu thuật không bắt đầu từ lúc dao mổ chạm vào cơ thể người bệnh. Trước đó phải là quá trình thăm khám, đánh giá tình trạng bệnh, thực hiện các xét nghiệm cần thiết, đánh giá nguy cơ, chuẩn bị gây tê hoặc gây mê khi cần thiết. Ca mổ phải được thực hiện trong điều kiện bảo đảm vô khuẩn, có phương tiện theo dõi và đặc biệt phải có phương án xử trí khi biến chứng xảy ra.
Những điều ấy khiến tôi nhìn lại những gì mình chứng kiến ở căn nhà tại thôn Đìa. Một bên là quy trình phẫu thuật được xây dựng để bảo vệ người bệnh. Một bên là những chiếc giường xếp, ghế nhựa và ngay giữa sân nhà dân. Khoảng cách giữa hai nơi ấy không chỉ là khoảng cách về cơ sở vật chất. Đó có thể là khoảng cách giữa an toàn và rủi ro.
Phía sau niềm tin của người bệnh
Điều khiến tôi trăn trở nhất trong quá trình tác nghiệp không phải là những lời quảng bá. Mà là những người tin vào chúng. Tôi gặp những người bệnh mang theo một cơ thể đã chịu đựng bệnh tật trong thời gian dài.
Có người tìm đến sau khi đã điều trị ở nhiều nơi. Có người mang trong mình tâm lý tuyệt vọng. Cũng có người chỉ mong tìm được một phương pháp mà họ tin rằng có thể giúp mình khỏi bệnh. Bệnh tật khiến con người dễ tổn thương. Khi đau đớn kéo dài, người ta dễ bấu víu vào một lời hứa.
Nữ bệnh nhân liên tục gào thét, khóc: "Đau...Đau quá". Ảnh: Đức Sơn
Tôi hiểu rằng, nếu chỉ đứng ngoài căn nhà ấy, tôi sẽ không thể biết bên trong thực sự có gì. Muốn biết, người phóng viên phải bước vào. Nhưng bước vào một nơi đang có hoạt động nhạy cảm không đồng nghĩa với việc được phép bỏ qua những nguyên tắc nghề nghiệp.
Mỗi hình ảnh ghi nhận được đều phải đặt trong đúng bối cảnh. Mỗi lời kể phải được đối chiếu. Mỗi nhận định chuyên môn phải tìm đúng người có chuyên môn. Và mỗi thông tin trước khi đăng đều phải tự hỏi: Nếu đây là người thân của mình, tôi có dám để họ tin vào thông tin này không?
Sau những gì chứng kiến bên trong cơ sở, tôi tìm đến những gia đình sống xung quanh. Một bài phóng sự điều tra không thể chỉ nhìn từ phía người bệnh. Phía sau căn nhà ấy còn có cả một cộng đồng dân cư.
Những người hàng xóm kể về cảnh người bệnh và ô tô ra vào đông đúc trong con đường nhỏ. Có thời điểm người bệnh ngồi dọc hai bên đường, khiến việc đi lại của người dân gặp khó khăn.
Có những câu chuyện khác khiến tôi chú ý hơn. Người dân phản ánh tình trạng đốt rác, trong đó có túi nilon, xốp và các loại chất thải sinh hoạt, khiến khói và mùi bay vào nhà. Một số người nói họ từng góp ý nhưng nảy sinh mâu thuẫn.
Điều đáng nói là dù sống ngay cạnh cơ sở, nhiều người dân lại không biết phải phản ánh sự việc đến đâu. Có những người chọn cách đóng cửa. Có gia đình hạn chế tiếp xúc với bên ngoài. Có người nói họ lo ngại vì nơi này tập trung nhiều người bệnh, trong đó có những người mang bệnh nặng.
Tôi nhận ra, câu chuyện mình đang theo đuổi không còn chỉ là chuyện một người chữa bệnh cho một người bệnh. Nó đã trở thành câu chuyện về quyền được sống trong một môi trường an toàn của cả người bệnh, người nhà bệnh nhân và những hộ dân xung quanh.
Phóng sự điều tra có những lúc rất giống việc ghép một bức tranh. Một mảnh là lời quảng bá. Một mảnh là người bệnh. Một mảnh là những khoản tiền được thu. Một mảnh là những người ở lại nhiều ngày. Một mảnh khác là những can thiệp trực tiếp vào cơ thể. Rồi những lời kể của người dân. Ý kiến của bác sĩ. Hình ảnh, video được ghi nhận trong quá trình tác nghiệp.
Từng mảnh ghép ấy đứng riêng có thể chưa nói lên toàn bộ câu chuyện. Nhưng khi đặt cạnh nhau, một bức tranh ngày càng rõ hơn.
Tôi quyết định phải đưa những gì đã chứng kiến đến với bạn đọc. Không phải để kết tội một ai cả. Càng không phải để thay cơ quan chức năng đưa ra phán quyết. Mà để cảnh báo người bệnh. Để đặt câu hỏi về những hoạt động khám, chữa bệnh có dấu hiệu bất thường. Và để những cơ quan có trách nhiệm nhìn thấy điều mà tôi đã nhìn thấy.
Cánh cửa đóng lại, hành trình chưa kết thúc
Những bài viết đầu tiên được đăng. Sự việc bắt đầu nhận được sự quan tâm của dư luận. Các cơ quan chức năng vào cuộc.
Ngày 20/5, lực lượng công an tiến hành kiểm tra cơ sở chữa bệnh bằng nước tại căn nhà số 47 đường Đìa 1. Từ khoảng 13h30, việc kiểm tra kéo dài đến buổi tối. Máy móc, tài liệu được đưa ra khỏi cơ sở.
Ông Nguyễn Tiến Nam và những người liên quan được đưa đi phục vụ công tác điều tra. Những người đang lưu trú, điều trị tại đây cũng được đưa ra khỏi cơ sở.
Hình ảnh vắng lặng bên trong cơ sở chữa bệnh bằng nước sau khi ông Nguyễn Tiến Nam bị bắt. Ảnh: Đức Sơn
Sáng hôm sau, căn nhà trở nên vắng lặng. Không còn những người bệnh. Không còn cảnh người ra vào tấp nập. Chỉ còn những chiếc giường xếp, chăn màn, ghế nhựa nằm lại. Trên cao, tấm biển "CHUYEN CHUA BENH BANG NUOC" vẫn còn đó. Một tấm biển từng thu hút người bệnh từ nhiều tỉnh, thành tìm đến. Giờ chỉ còn đứng im giữa căn nhà vắng.
Hôm ấy, vẫn có người từ địa phương khác tìm đến. Họ đi vào con đường nhỏ, nhìn quanh rồi hỏi cơ sở còn hoạt động không. Khi biết nơi này đã đóng cửa, họ lặng lẽ quay đi.
Tôi đứng nhìn theo những người ấy và nghĩ: Có lẽ, điều đáng sợ nhất không phải là một cơ sở bị đóng cửa. Điều đáng sợ là nếu không có ai cảnh báo, sẽ còn bao nhiêu người bệnh tiếp tục tìm đến?
Trong quá trình làm tuyến bài, tôi đã cung cấp những tài liệu, hình ảnh liên quan đến hoạt động can thiệp khối u tại cơ sở này cho Công an xã Bình Minh theo yêu cầu của cơ quan chức năng. Sau đó, cơ quan công an tiếp tục điều tra vụ việc.
Theo thông tin được công bố, ông Nguyễn Tiến Nam cùng 7 người khác bị bắt để điều tra về hành vi liên quan đến vụ án; ông Nam được xác định khai rằng bản thân không được đào tạo chuyên môn, không có giấy phép hành nghề khám, chữa bệnh, nhưng từ năm 2018 tự nhận có thể chữa nhiều loại bệnh bằng cách cho người bệnh uống nước ion kiềm.
Nhìn lại hành trình ấy, tôi hiểu thêm một điều: Giá trị của một bài báo điều tra không chỉ nằm ở số lượt đọc, số lượt chia sẻ. Giá trị lớn hơn là sau bài báo, một vấn đề được đặt ra. Một người bệnh có thêm thông tin để cân nhắc. Một gia đình có thêm cơ sở để cảnh giác. Một cơ quan quản lý có thêm thông tin để kiểm tra. Và một hoạt động có nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe người dân được đưa ra ánh sáng.
Tôi từng tự hỏi, trong quá trình tiếp cận một cơ sở như vậy, điều gì khiến người phóng viên tiếp tục dấn thân? Có phải vì muốn có một bài điều tra thật hay? Có phải vì muốn có một tác phẩm được bạn đọc chú ý?
Có lẽ tất cả đều có, nhưng không phải điều quan trọng nhất. Điều giữ tôi đi tiếp là những người bệnh đã bước qua cánh cổng ấy. Họ có thể là cha, là mẹ, là anh, là chị của một gia đình nào đó. Họ có thể là một người đang tuyệt vọng vì bệnh tật. Họ có thể đã dành những đồng tiền cuối cùng để tìm kiếm một cơ hội sống.
Với những người ấy, một thông tin sai có thể phải trả bằng tiền. Một phương pháp điều trị không an toàn có thể phải trả bằng sức khỏe. Trong những trường hợp nghiêm trọng, cái giá có thể lớn hơn rất nhiều. Bởi vậy, khi cầm chiếc điện thoại bước vào một nơi như thế, tôi luôn tự nhắc mình: phía trước ống kính không đơn thuần là một "đề tài" nữa, đó là một con người. Và sau bài báo cũng là những con người.
Sau khi cơ sở đóng cửa, con đường dẫn vào căn nhà số 47 đường Đìa 1 trở lại nhịp sống bình thường. Những gia đình hàng xóm không còn phải thấp thỏm vì cảnh đông người ra vào. Có người nói với tôi rằng họ "mừng", "thở phào", "nhẹ nhõm". Tôi hiểu cảm giác ấy.
Nhưng với người làm báo, câu chuyện không kết thúc ở thời điểm cánh cửa ấy đóng lại. Điều chúng tôi muốn nhìn thấy sau cùng không chỉ là một cơ sở bị dừng hoạt động. Đó phải là một bài học về niềm tin.
Người bệnh cần được bảo vệ trước những lời quảng bá không có cơ sở. Những hoạt động khám, chữa bệnh phải được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật và bằng những điều kiện chuyên môn cần thiết. Còn những "phòng mổ sân nhà", nếu có, không thể chờ đến khi xảy ra hậu quả mới được phát hiện.
Tôi vẫn nhớ hình ảnh chiếc giường xếp trong căn nhà ấy. Một chiếc giường vốn để nghỉ ngơi. Nhưng trên đó, những người bệnh đã nằm xuống để một gã "lang băm" can thiệp vào cơ thể mình.
Giữa tiếng người qua lại, tiếng khóc của bệnh nhân và ánh sáng của chiếc đèn, tôi đã nghĩ rất nhiều về hai chữ "dấn thân". Dấn thân của người làm báo không phải là đi tìm nguy hiểm để chứng minh mình can đảm. Dấn thân là khi biết một vấn đề có thể ảnh hưởng đến cộng đồng, người phóng viên không quay đi.
Là chấp nhận đi thêm một đoạn đường. Hỏi thêm một câu hỏi. Đứng lâu hơn ở nơi mà người khác chỉ muốn bước qua thật nhanh. Và quan trọng nhất, là không để nỗi sợ khiến mình im lặng trước những điều cần được nói ra.
Bởi cuối cùng, phía sau mỗi tuyến bài phóng sự điều tra về y tế không phải là một "vụ việc". Phía sau đó là sức khỏe, là tính mạng và là niềm tin của người dân. Với người làm báo, đó cũng là lý do để chúng tôi tiếp tục bước đi.
