Những người chiến thắng sẽ nhận 12 triệu kronor Thụy Điển cùng một tác phẩm nghệ thuật được đóng khung và huy chương tại lễ trao giải diễn ra vào tháng 12.
Chân dung Alfred Nobel tại trụ sở Quỹ Nobel. (Ảnh: Getty Images)
Đằng sau những cái tên được xướng lên là một quy trình lựa chọn kéo dài khoảng 16 tháng và được bảo mật nghiêm ngặt. Vậy các nhà khoa học, nhà văn hay những cá nhân có đóng góp nổi bật được lựa chọn như thế nào cho một trong những giải thưởng danh giá nhất thế giới?
Giải Nobel ra đời như thế nào?
Các giải Nobel được trao hàng năm để tôn vinh những cá nhân có phát minh, khám phá hoặc hành động tạo ra tác động lớn đối với xã hội trong các lĩnh vực khoa học, văn học và hòa bình.
Giải thưởng mang tên Alfred Nobel, nhà hóa học, nhà phát minh và kỹ sư người Thụy Điển, nổi tiếng với việc phát minh thuốc nổ dynamite.
Trong di chúc cuối cùng ký vào tháng 11/1895, khoảng 1 năm trước khi qua đời, Nobel quy định khối tài sản 31 triệu kronor Thụy Điển của mình được dùng để lập giải thưởng ở 5 lĩnh vực: Vật lý, Hóa học, Sinh y, Văn học và Hòa bình.
Đến năm 1969, một giải thưởng thứ 6 được bổ sung là Giải thưởng Khoa học Kinh tế của Ngân hàng Trung ương Thụy Điển, nhân dịp kỷ niệm 300 năm thành lập ngân hàng này.
Mỗi giải Nobel có thể được trao cho tối đa 3 người. Bengt Nordén, cựu chủ tịch Ủy ban Nobel Hóa học từng nói rằng, việc chỉ có một người nhận giải là lý tưởng, bởi khi đó người chiến thắng có thể trở thành biểu tượng đại diện cho cả một lĩnh vực.
Quá trình lựa chọn người đoạt giải kéo dài bao lâu?
Toàn bộ quá trình thường kéo dài khoảng 16 tháng, bắt đầu từ tháng 9 của năm trước khi giải thưởng được công bố.
Các ủy ban Nobel trước tiên gửi lời mời đề cử bí mật tới những người đủ điều kiện. Những người được mời có thời hạn đến ngày 31/1 để gửi danh sách các cá nhân mà họ cho rằng xứng đáng nhận giải.
Sau khi nhận được các đề cử, các ủy ban dành nhiều tháng để thu hẹp danh sách, nghiên cứu và đánh giá từng ứng viên. Đây không đơn thuần là việc xác định ai đứng sau một phát minh nổi tiếng mà còn phải làm rõ ai thực sự có đóng góp quan trọng cho thành tựu đó.
Nordén từng giải thích rằng người đứng đầu một nhóm nghiên cứu có thể thường được gắn với một khám phá, trong khi ý tưởng hoặc phần công việc mang tính quyết định lại có thể đến từ một nghiên cứu sinh sau tiến sĩ hoặc nghiên cứu sinh tiến sĩ trong nhóm.
Khi các ủy ban đạt được đồng thuận, những người chiến thắng lần lượt được công bố từ thứ Hai đầu tiên của tháng 10. Theo thông lệ, các giải được công bố theo thứ tự Sinh y, Vật lý, Hóa học, Văn học và Hòa bình. Giải thưởng Khoa học Kinh tế được công bố vào tuần tiếp theo.
Đến ngày 10/12, những người đoạt giải Nobel Khoa học và Văn học sẽ tham dự lễ trao giải tại Nhà hát Hòa nhạc Stockholm, Thụy Điển, đúng ngày kỷ niệm ngày mất của Alfred Nobel. Quốc vương Thụy Điển sẽ trao cho họ huy chương vàng 18 carat và bằng khen. Giải Nobel Hòa bình cũng được trao vào ngày 10/12 nhưng tại Oslo, Na Uy.
Tiêu chí nào để một người được trao giải Nobel?
Không có một bộ điều kiện chính thức duy nhất quy định ai đủ tiêu chuẩn nhận giải Nobel, ngoại trừ quy định người đề cử không được tự đề cử chính mình.
Theo Nordén, nhiều người thường xem Nobel như một giải thưởng dành cho thành tựu trọn đời. Tuy nhiên, cách đánh giá thực tế không đơn giản như vậy. Khi tham gia quá trình xét giải, ông cho biết ủy ban sử dụng một số tiêu chí để đánh giá các thành tựu được đề cử. Một đóng góp đáng chú ý phải mở ra một hướng đi mới hoặc giúp con người nhìn nhận một vấn đề theo cách khác.
Đối với lĩnh vực Hóa học, thành tựu đó cũng phải tạo ra tác động đáng kể và có những hệ quả lâu dài đối với lĩnh vực. Điều này cũng giải thích vì sao giải Nobel ngày nay không nhất thiết được trao cho những phát minh vừa được thực hiện trong năm trước đó, dù đây là điều Alfred Nobel từng mong muốn.
Một phát hiện cần có thời gian để chứng minh tầm ảnh hưởng. Các ủy ban Nobel cũng cần thời gian để kiểm chứng giá trị của công trình và đánh giá chính xác đóng góp của từng ứng viên.
Ai có quyền đề cử người cho giải Nobel?
Không phải ai cũng có thể tự gửi tên ứng viên tới ủy ban Nobel. Chỉ những người nhận được lời mời bí mật từ các ủy ban mới có quyền đề cử cho giải thưởng của năm tiếp theo.
Theo Nordén, các ủy ban thường gửi khoảng 3.000 lời mời mỗi năm nhưng chỉ nhận được khoảng 300 phản hồi. Danh sách người được mời được phân bổ trên phạm vi quốc tế. Các ủy ban cũng cố gắng tiếp cận những người đang ở giai đoạn đầu sự nghiệp, bởi họ có thể nắm bắt nhanh hơn những hướng nghiên cứu mới và những thành tựu đang nổi lên.
Người được mời có thể đề xuất nhiều cá nhân hoặc chủ đề mà họ cho rằng xứng đáng được xem xét.
Đối với Nobel Hóa học, những người có thể tham gia đề cử bao gồm thành viên Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển, những người từng đoạt Nobel Hóa học hoặc Vật lý, các giáo sư hóa học tại các quốc gia Bắc Âu, những người từng giữ chức chủ nhiệm tại ít nhất 6 trường đại học hoặc cao đẳng được Viện Hàn lâm Khoa học lựa chọn ở những nơi khác trên thế giới, cùng những cá nhân khác được viện hàn lâm đánh giá là phù hợp.
Danh sách những người được mời cũng không cố định. Nordén cho biết thành phần này được thay đổi hang năm và những người không còn hoạt động trong lĩnh vực của mình có thể bị loại khỏi danh sách.
Vì sao một người có thể phải chờ nhiều năm mới đoạt giải?
Việc một nhà khoa học được đề cử nhưng không giành giải ngay trong năm đó không có nghĩa họ đã bị loại vĩnh viễn.
Các ủy ban Nobel giữ bí mật thông tin về đề cử trong 50 năm. Một nhà nghiên cứu hoặc một lĩnh vực có thể được xem xét trong một năm nhưng chưa được trao giải, sau đó tiếp tục xuất hiện trong những năm tiếp theo.
Linus Pauling là một ví dụ. Ông lần đầu được đề cử Nobel Hóa học vào năm 1940 và tiếp tục được đề cử nhiều lần trong 14 năm sau đó. Cuối cùng, ông giành Nobel Hóa học vào năm 1954. Quy trình kéo dài, việc đánh giá nhiều vòng và thời gian chờ đợi nhiều năm khiến việc một cái tên xuất hiện trên bục nhận giải Nobel thường là kết quả của một quá trình xem xét đặc biệt kỹ lưỡng, thay vì chỉ dựa trên mức độ nổi tiếng của một phát minh hay cá nhân.
