Như Sức khỏe và Đời sống đã đưa tin, chiều 27/10, tại Bộ Y tế, Ủy viên Trung ương Đảng, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan chủ trì cuộc họp báo cung cấp thông tin về dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi).
Quang cảnh cuộc họp báo. Ảnh: Trần Minh
Mở rộng cơ hội ghép tạng từ thực tiễn điều trị
Tại cuộc họp báo, PGS.TS Dương Đức Hùng, Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, cho biết ghép tạng hiện có hai nguồn hiến chính là người hiến còn sống và người hiến sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn. Trong khi nhu cầu ghép tạng của người bệnh rất lớn, nguồn tạng hiến vẫn còn hạn chế.
Vì vậy, việc sửa đổi luật cần hướng tới mục tiêu mở rộng cơ hội được ghép tạng, qua đó mang lại cơ hội sống cho nhiều người bệnh hơn.
Đối với người hiến còn sống, pháp luật không cho phép lấy tạng từ người dưới 18 tuổi. Tuy nhiên, với một số loại mô có khả năng tái sinh, vấn đề cần được xem xét trên cơ sở bảo đảm an toàn và quyền lợi của trẻ.
Theo PGS.TS Dương Đức Hùng, trẻ chưa trưởng thành đầy đủ về nhận thức nên vai trò của cha mẹ, người giám hộ và hội đồng chuyên môn rất quan trọng. Các cơ quan có trách nhiệm phải đánh giá kỹ việc hiến mô có ảnh hưởng đến sức khỏe của trẻ hay không, đồng thời đặt yêu cầu bảo vệ trẻ lên hàng đầu.
Việc lấy ý kiến của trẻ trong trường hợp này nhằm lắng nghe nguyện vọng, suy nghĩ của trẻ, chứ không đồng nghĩa với việc trao cho trẻ quyền tự quyết định hiến mô.
Chẳng hạn, trong trường hợp hiến tủy xương để ghép cho anh, chị, em ruột, việc hiến phải đáp ứng các điều kiện theo quy định, trong đó có yêu cầu về quan hệ huyết thống.
Từ thực tế điều trị, PGS.TS Dương Đức Hùng chia sẻ có những trường hợp khiến đội ngũ y tế rất day dứt. Một người bệnh mới 17 tuổi, 9 tháng, 20 ngày, dù gia đình đồng ý hiến mô, tạng nhưng vẫn chưa đủ tuổi theo quy định pháp luật. Trong khi đó, một trẻ khác đang suy tim nguy kịch, cần được ghép tim để duy trì sự sống.
"Nếu có nguồn tạng phù hợp, người bệnh có thể có thêm cơ hội, nhưng đội ngũ y tế không thể thực hiện việc lấy tạng khi chưa đáp ứng điều kiện pháp luật.
Có rất nhiều trường hợp đau lòng, biết rằng nếu không được ghép thì người bệnh có thể tử vong, người thân bên cạnh đồng ý hiến nhưng chúng tôi vẫn không thể lấy tạng vì vướng quy định pháp luật", ông Hùng chia sẻ.
Theo ông, ngay cả khi gia đình đồng ý hiến tạng, đội ngũ y tế vẫn phải tìm hiểu ý kiến của các thành viên liên quan. Nếu có một thành viên không đồng ý, việc lấy tạng cũng không thể tiến hành theo cách thức đang áp dụng.
Những quy định này cho thấy hiến, ghép tạng là lĩnh vực đặc biệt nhạy cảm, cần có hành lang pháp lý rõ ràng để vừa bảo đảm quyền lợi của người hiến, vừa tạo điều kiện cứu chữa người bệnh.
"Chúng ta bàn về vấn đề này là để cứu sống những đứa trẻ đang cần tạng để tiếp tục sống. Không ai có thể chắc chắn rằng con em mình sẽ không bao giờ mắc bệnh hiểm nghèo và cần đến nguồn tạng hiến", PGS.TS Dương Đức Hùng nói.
PGS.TS Dương Đức Hùng, Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức chia sẻ tại cuộc họp báo. Ảnh: Trần Minh
Ông cũng cho rằng một số ý kiến trên mạng xã hội có thể xuất phát từ việc chưa hiểu đầy đủ nội dung dự thảo luật. Điều quan trọng là cần nhìn nhận đề xuất trên tinh thần trao đổi xây dựng, cân nhắc giữa cơ hội cứu sống người bệnh và yêu cầu bảo vệ trẻ em.
"Việc sửa đổi luật không chỉ nhằm mở rộng cơ hội hiến, ghép mà còn phải tạo hành lang pháp lý để quá trình này được quản lý chặt chẽ, bảo đảm an toàn và đúng quy định", ông Hùng nhấn mạnh.
Thiếu nguồn tạng phù hợp cho trẻ em
Chia sẻ tại cuộc họp, GS.TS Nguyễn Hoàng Định, Phó Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh, cho biết nhu cầu ghép tạng xuất phát từ người bệnh, còn bệnh viện là nơi trực tiếp chứng kiến nhu cầu đó và tìm cách đáp ứng trong điều kiện chuyên môn, pháp luật cho phép.
Theo nghiên cứu được thực hiện năm 2023 mà ông đề cập, tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long và Nam Bộ, mỗi năm có khoảng 160-180 trẻ có nhu cầu ghép tạng. Trong đó, nhu cầu ghép gan khoảng 95 trường hợp, ghép tim khoảng 75 trường hợp và ghép thận khoảng 77 trường hợp.
Ông cho biết ghép tạng ở trẻ em có những đặc thù riêng, nhất là ghép tim. Do kích thước và đặc điểm sinh lý của trẻ, không phải quả tim nào từ người hiến cũng có thể sử dụng để ghép cho trẻ.
Tại bệnh viện, trẻ nhỏ nhất được ghép tim là 9 tuổi, nặng 45 kg. Với những trẻ có cân nặng thấp hơn, việc tìm nguồn tim phù hợp khó khăn hơn bởi tim của người hiến trưởng thành có thể không tương thích về kích thước.
Đối với ghép gan, GS.TS Nguyễn Hoàng Định cho biết trong số 57 trường hợp ghép gan được thực hiện tại bệnh viện trong những năm gần đây, khoảng 50 trường hợp sử dụng gan từ người hiến sống, chủ yếu là cha mẹ hiến một phần gan cho con; 7 trường hợp sử dụng gan từ người hiến chết não.
Theo số liệu ông nêu, kết quả ghép gan ở trẻ em tương đối khả quan, với tỷ lệ sống sau 3 năm trên 90%. Tuy nhiên, nếu nguồn gan chủ yếu đến từ cha mẹ, người hiến sống cũng phải đối mặt với những nguy cơ sức khỏe nhất định.
"Việc phát triển nguồn tạng từ người hiến sau chết não có thể giúp mở rộng cơ hội ghép cho trẻ, đồng thời giảm sự phụ thuộc vào người thân hiến tạng khi còn sống. Riêng với ghép tim, không thể chia nhỏ quả tim để ghép cho nhiều người bệnh như có thể thực hiện với một số loại tạng khác. Vì vậy, nguồn tim phù hợp với trẻ nhỏ vẫn là một thách thức lớn", GS.TS Nguyễn Hoàng Định phân tích.
Từ thực tế điều trị, ông cho rằng việc xây dựng quy định về hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người cần bảo đảm hai yêu cầu song song: bảo vệ chặt chẽ sức khỏe, quyền lợi của trẻ em và tạo điều kiện để những người bệnh có nhu cầu được tiếp cận nguồn tạng hiến phù hợp.
Quy định cần đủ chặt chẽ để ngăn ngừa nguy cơ xâm hại trẻ em, đồng thời có cơ sở pháp lý rõ ràng để đội ngũ y tế có thể thực hiện khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện.
GS.TS Nguyễn Hoàng Định, Phó Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh chia sẻ tại họp báo. Ảnh: Trần Minh
Chỉ cho phép hiến mô tái sinh trong phạm vi anh, chị, em ruột
GS.TS Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương cho biết đề xuất cho phép hiến mô tái sinh ở người dưới 18 tuổi cần được hiểu đúng về phạm vi đối tượng, mục đích hiến và các điều kiện chuyên môn.
Đối với trường hợp hiến tủy xương để điều trị bệnh thalassemia, người hiến và người nhận phải có mức độ tương hợp phù hợp, đặc biệt là tương hợp kháng nguyên bạch cầu người (HLA). Không phải cứ là anh, chị, em ruột thì chắc chắn có thể hiến tủy cho nhau, bởi mức độ tương hợp giữa những người trong cùng gia đình có thể khác nhau.
GS.TS Trần Minh Điển nhấn mạnh mô tái sinh chỉ được hiến khi đáp ứng các điều kiện chuyên môn và bảo đảm an toàn cho người hiến. Việc lấy mô để ghép cho người thân cũng không đồng nghĩa với việc có thể thực hiện trong mọi trường hợp; hiệu quả ghép phụ thuộc đáng kể vào mức độ tương hợp giữa người hiến và người nhận.
"Trong báo cáo tham vấn gửi Bộ Y tế, chúng tôi cũng đã kiến nghị cân nhắc giới hạn người nhận mô tái sinh từ trẻ dưới 18 tuổi khi còn sống là anh, chị, em ruột, thay vì mở rộng sang cha mẹ và những thành viên gia đình khác. Lý do là khi người cần được ghép chính là cha hoặc mẹ, có thể xuất hiện xung đột lợi ích trực tiếp: người nhận đồng thời là người đại diện có quyền đồng ý thay cho trẻ. Đây là tình huống đặc biệt nhạy cảm, cần có những hàng rào bảo vệ nghiêm ngặt. Theo tôi, phòng ngừa sự ép buộc phải bắt đầu từ việc bảo đảm cho trẻ có quyền lựa chọn thực sự, được tư vấn độc lập và được từ chối mà không phải chịu bất kỳ áp lực hay bất lợi nào"- GS.TS Trần Minh Điển thông tin thêm về vấn đề này.
GS.TS Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương chia sẻ tại cuộc họp báo. Ảnh: Trần Minh
Nhiều trẻ có nguy cơ tử vong nếu không được ghép tạng kịp thời
Đối với nhu cầu ghép tạng ở trẻ em, GS.TS Trần Minh Điển cho biết thực tế tại Bệnh viện Nhi Trung ương cũng cho thấy tình trạng thiếu nguồn tạng hiến và sự cấp thiết của việc mở rộng cơ hội ghép cho người bệnh.
Theo số liệu GS.TS cung cấp tại cuộc họp, hiện tính đến ngày 25/10, Bệnh viện Nhi Trung ương có 60 trẻ đang chờ ghép gan, trong đó có 25 bệnh nhân rất nặng cần ghép sớm trong 3-6 tháng tới; 30 bệnh nhân cần ghép trong thời gian 6 tháng - 1 năm tới; 5 bệnh nhân có thể chờ lâu hơn.Tuy nhiên, đây là số liệu có thể thay đổi tùy vào các diễn biến bất lợi, ví dụ xuất huyết tiêu hóa tái diễn nhiều lần, xuất hiện thêm các biến chứng nặng như hội chứng gan phổi hoặc tăng áp cửa phổi diễn biến tăng nặng nhanh.
GS.TS Trần Minh Điển nhấn mạnh nhu cầu ghép tạng không phải là nhu cầu riêng của bệnh viện mà xuất phát từ người bệnh và gia đình. Bệnh viện là nơi trực tiếp tiếp nhận, điều trị và chứng kiến những khó khăn của các gia đình khi con mắc bệnh nặng nhưng chưa có nguồn tạng để ghép.
Về đề xuất liên quan đến hiến tạng ở người dưới 18 tuổi sau chết não, GS.TS Trần Minh Điển cho biết dự thảo luật đã đặt ra yêu cầu phải có hội đồng đánh giá chết não. Hội đồng này phải độc lập với những người thực hiện chỉ định ghép cho người nhận, nhằm bảo đảm việc xác định chết não không bị chi phối bởi nhu cầu lấy tạng.
Theo ông, quy trình lấy tạng từ người hiến sau chết não cần được kiểm soát nghiêm ngặt. Tại Bệnh viện Nhi Trung ương, khi tiếp nhận nguồn tạng từ Trung tâm Điều phối ghép tạng quốc gia hoặc các cơ sở khác, việc thực hiện phải tuân thủ quy trình chuyên môn, có hội đồng và được bộ phận pháp chế của bệnh viện rà soát hồ sơ.
Chăm sóc trẻ ghép tạng tại Bệnh viện Nhi Trung ương. Ảnh: BVCC
GS.TS Trần Minh Điển cho rằng việc xây dựng quy định về hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người cần hướng tới mục tiêu phát triển nguồn tạng hiến, đặc biệt là nguồn tạng từ người chết não, đồng thời bảo đảm quyền lợi và an toàn cho người hiến.
Theo Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, khi nhận thức của người dân về hiến tạng được nâng cao, nguồn tạng hiến từ người chết não có thể được cải thiện, qua đó giúp nhiều người bệnh, trong đó có trẻ em mắc bệnh hiểm nghèo, có thêm cơ hội được ghép tạng.
Hoàn thiện pháp luật phải đi cùng cơ chế bảo vệ trẻ em
Cũng tại cuộc họp báo, TS, Luật sư Nguyễn Huy Quang, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Y tế) cho biết, lợi dụng việc chưa thống nhất trong vấn đề lấy ý kiến của trẻ em đối với Dự thảo Luật hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), thời gian qua, trên mạng xã hội xuất hiện tình trạng "giật tít câu view" khiến người dân hoang mang, hiểu nhầm về nội dung của dự thảo luật. Vấn đề này cần có sự vào cuộc của các cơ quan bảo vệ pháp luật.
TS. Luật sư Nguyễn Huy Quang - nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Y tế). Ảnh: Trần Minh
Bàn về dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác sửa đổi, TS. Nguyễn Huy Quang cho rằng cần nhìn nhận đề xuất trong tổng thể mục tiêu nhân văn của hoạt động hiến, ghép mô, tạng, đồng thời làm rõ phạm vi và điều kiện áp dụng.
Theo ông, một vấn đề quan trọng là phải giải thích đầy đủ để xã hội hiểu đúng nội dung đề xuất. Việc hiến mô tái sinh cần được phân biệt với việc hiến những bộ phận cơ thể không có khả năng tái sinh. Khi người dân hiểu rõ phạm vi điều chỉnh, điều kiện thực hiện và mục đích của chính sách, việc thảo luận sẽ có cơ sở hơn.
Ông Nguyễn Huy Quang cũng đề cập yêu cầu lấy ý kiến trẻ em trong quá trình xây dựng chính sách liên quan đến quyền và lợi ích của các em.
"Đối với những vấn đề liên quan trực tiếp đến cơ thể và quyền lợi của trẻ, việc lắng nghe ý kiến cần đi cùng giải thích dễ hiểu, phù hợp với khả năng nhận thức của từng nhóm tuổi"- TS Quang nhấn mạnh.
Theo TS Nguyễn Huy Quang, việc xây dựng quy định về hiến mô, tạng cần được nhìn nhận từ cả nhu cầu của người bệnh và những tác động đối với gia đình. Chính sách nhân văn không chỉ hướng đến việc cứu chữa người đang mắc bệnh mà còn phải bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của những người có liên quan.
"Từ góc độ xây dựng pháp luật, điều quan trọng là phải quy định cụ thể các điều kiện, trình tự và cơ chế bảo vệ, thay vì chỉ dừng ở việc mở rộng đối tượng được hiến. Đặc biệt, với người dưới 18 tuổi, cần làm rõ vai trò của người đại diện, cách thức ghi nhận ý kiến của trẻ và những trường hợp được phép thực hiện"- TS Quang nói.
TS, Luật sư Nguyễn Huy Quang cũng cho rằng, thực tế khan hiếm nguồn tạng phù hợp cho trẻ em cho thấy nhu cầu hoàn thiện chính sách là vấn đề cần được nghiên cứu nghiêm túc. Tuy nhiên, việc mở rộng cơ hội cứu sống người bệnh không đồng nghĩa với việc hạ thấp các tiêu chuẩn bảo vệ người hiến. Một chính sách có tính nhân văn cần giải quyết đồng thời hai yêu cầu: tạo thêm cơ hội điều trị cho bệnh nhi và bảo đảm trẻ em không bị đặt trước những quyết định vượt quá khả năng nhận thức hoặc chịu áp lực từ người khác. Đó cũng là cơ sở để việc hoàn thiện pháp luật về hiến, ghép mô, tạng vừa đáp ứng yêu cầu thực tiễn y tế, vừa bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích của trẻ em.
