Suốt nhiều năm qua, thực phẩm siêu chế biến thường bị gán mác là thủ phạm hàng đầu đứng sau làn sóng gia tăng các ca ung thư đại trực tràng, đặc biệt ở giới trẻ.
Tuy nhiên, một công trình nghiên cứu quy mô lớn vừa được công bố tại Mỹ đã mang đến những góc nhìn hoàn toàn mới, khiến giới chuyên môn phải nhìn nhận lại một cách khách quan hơn về nhóm thực phẩm này.
Công trình trên do các nhà khoa học thuộc Viện Ung thư Quốc gia Mỹ (NCI) thực hiện và được đăng trên tạp chí y khoa PLOS Medicine. Nhóm tác giả đã tiến hành phân tích dữ liệu chi tiết của hơn 460.000 người tham gia trong độ tuổi 50-71 trong giai đoạn giữa thập niên 90.
Tất cả những người này đều chưa từng mắc bệnh ung thư tại thời điểm bắt đầu theo dõi. Song sau gần 2 thập kỷ theo dõi sát sao, các chuyên gia ghi nhận hơn 10.000 trường hợp bị chẩn đoán mắc ung thư biểu mô tuyến đại trực tràng.
Phương pháp đánh giá khẩu phần ăn dựa trên các bảng hỏi tần suất thực phẩm, trong đó phân loại rõ các sản phẩm ít thành phần nguyên bản và chứa nhiều chất phụ gia công nghiệp. Nhóm này bao gồm ngũ cốc ăn sáng, đồ ăn nhanh đông lạnh, nước ngọt cùng nhiều loại bánh kẹo quen thuộc.
Nghiên cứu mới tiết lộ một số loại thực phẩm siêu chế biến không làm tăng nguy cơ ung thư đại trực tràng. Ảnh minh họa: Sasirin Pamai/Getty Images
Khi xử lý dữ liệu, bất ngờ lớn xuất hiện khi các nhà nghiên cứu không tìm thấy bất kỳ mối liên hệ nhân quả trực tiếp nào giữa tổng lượng thực phẩm siêu chế biến và tỷ lệ mắc ung thư đại trực tràng.
Bức tranh còn trở nên rõ ràng hơn khi bóc tách từng nhóm thực phẩm cụ thể, trong đó thực phẩm siêu chế biến cung cấp nguồn ngũ cốc nguyên hạt, chất xơ cùng các khoáng chất như canxi lại đi kèm với tỷ lệ mắc bệnh thấp hơn. Ngược lại, các loại thịt chế biến sẵn như xúc xích hay thịt nguội vẫn khẳng định mối liên hệ mật thiết với nguy cơ bệnh tật gia tăng.
Nhà nghiên cứu Erikka Loftfield từ NCI, chủ trì nhóm nghiên cứu, nhận định khái niệm siêu chế biến quá chung chung và không phản ánh đầy đủ hàm lượng dinh dưỡng bên trong như chất xơ, đường hay natri. Do đó, thuật ngữ này không thể dùng làm thước đo đơn lẻ để đánh giá độ lành mạnh của một món ăn.
Quan điểm này cũng nhận được sự đồng tình từ nhiều chuyên gia y tế độc lập. Họ cho rằng người tiêu dùng không nên vội vàng loại bỏ mọi sản phẩm tiện lợi mà thay vào đó cần tập trung nghiên cứu kỹ bảng thành phần dinh dưỡng được ghi trên nhãn sản phẩm.
Về phía thịt chế biến sẵn, các nhà khoa học giải thích rằng quá trình bảo quản bằng cách ướp muối, hun khói hay lên men có thể sản sinh ra các hợp chất độc hại. Thêm vào đó, hàm lượng sắt heme trong thịt đỏ cũng là yếu tố gây viêm và tổn thương cấu trúc tế bào.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) từ lâu đã xếp nhóm thực phẩm này vào danh sách các chất có nguy cơ gây ung thư cao đối với con người.
Dẫu vậy, giới chuyên môn cũng lưu ý rằng kết quả này không đồng nghĩa với việc người dân có thể thoải mái lạm dụng đồ ăn nhanh.
“Nghiên cứu là một nỗ lực phi thường, khi theo dõi gần nửa triệu người trong thời gian dài, nên chúng ta phải cho họ điểm tối đa”, Bác sĩ John Marshall, chuyên gia tư vấn y khoa cấp cao của tổ chức Liên minh Ung thư Đại trực tràng, nhận định. "Nhưng nghiên cứu này không đưa ra cho chúng ta lời khuyên thật sự rõ ràng như chúng tôi mong đợi. Vậy ăn gì mới là đúng?”.
Vị chuyên gia này còn trăn trở về nguyên nhân khiến tỷ lệ bệnh ngày càng trẻ hóa, khi cho rằng chế độ ăn thiếu đa dạng có thể làm tổn hại nghiêm trọng đến hệ vi sinh đường ruột. Theo ông Marshall, những ca bệnh ở người trẻ thường có xu hướng tiến triển nhanh và xuất hiện ở các vị trí giải phẫu đặc thù hơn so với người lớn tuổi.
Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng tồn tại những hạn chế nhất định do đối tượng khảo sát chủ yếu là người da trắng lớn tuổi và thói quen ăn uống chỉ được ghi nhận 1 lần tại thời điểm ban đầu. Vì vậy, các tác giả nhấn mạnh sự cần thiết của những nghiên cứu tiếp theo để có cái nhìn toàn diện hơn đối với các nhóm dân số trẻ tuổi và đa dạng hơn trong tương lai.
Trong thời gian chờ đợi những bằng chứng y khoa sâu hơn, các chuyên gia khuyến khích người dân nên duy trì một lối sống tích cực và cân bằng. Việc kết hợp tập luyện thể thao đều đặn, hạn chế đồ uống ngọt, giảm thiểu thịt đỏ cùng thịt chế biến sẵn kết hợp tăng cường rau xanh và ngũ cốc tự nhiên là chìa khóa bảo vệ sức khỏe tối ưu.
Đồng thời, việc chủ động tầm soát định kỳ từ độ tuổi trung niên đóng vai trò quyết định trong việc phát hiện sớm và ngăn chặn kịp thời những mầm mống bệnh tật tiềm ẩn.