Vai trò của sữa trong phát triển thể chất của trẻ
Sữa có thể là một phần quan trọng của bữa ăn học đường, nhưng "có sữa" chưa đồng nghĩa với "khẩu phần đã đủ dinh dưỡng". Điều quan trọng là nhà trường và phụ huynh cần nhìn sữa như một thực phẩm cung cấp protein, canxi và một số vi chất trong tổng thể khẩu phần, đồng thời phân biệt rõ các loại sản phẩm sữa khác nhau về thành phần dinh dưỡng, lượng đường và cách sử dụng.
Trong bối cảnh trẻ em vừa có nguy cơ thiếu một số vi chất, vừa gia tăng thừa cân, béo phì, việc lựa chọn sữa cho bữa phụ học đường cần chuyển từ câu hỏi "sữa nào tốt nhất?" sang câu hỏi thực tế hơn: "Loại sữa nào phù hợp với nhu cầu, độ tuổi và khẩu phần của trẻ?".
Sữa có vai trò quan trọng trong phát triển thể chất và trí tuệ cho trẻ. Ảnh: PV
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) hiện nhấn mạnh trường học là môi trường quan trọng để hình thành thói quen ăn uống lành mạnh và khuyến nghị các thực phẩm, đồ uống được cung cấp trong trường cần góp phần tạo nên chế độ ăn lành mạnh, đồng thời hạn chế những sản phẩm nhiều đường tự do, chất béo không có lợi và muối.
Sữa và các chế phẩm từ sữa là nhóm thực phẩm có giá trị dinh dưỡng cao. Theo Viện Dinh dưỡng, sữa cung cấp protein có chất lượng tốt, chất béo, carbohydrate, canxi và nhiều vitamin, khoáng chất. Đặc biệt, 100 ml sữa dạng lỏng thường cung cấp khoảng 100–120 mg canxi, và canxi trong sữa có giá trị sinh học tốt.
Đối với trẻ đang lớn, ba giá trị nổi bật của sữa là:
Protein: tham gia xây dựng và duy trì cơ bắp, mô, enzyme, hormone và nhiều thành phần quan trọng khác của cơ thể. Protein sữa có thành phần acid amin tương đối cân đối và khả năng sử dụng sinh học tốt.
•Canxi: cần thiết cho quá trình hình thành và khoáng hóa xương, răng; đồng thời tham gia hoạt động thần kinh, cơ và quá trình đông máu. Nhu cầu canxi đặc biệt đáng lưu ý trong giai đoạn trẻ tăng trưởng nhanh.
•Các vi chất khác: tùy sản phẩm, sữa có thể cung cấp vitamin A, B2, B12, vitamin D, phospho, kali, kẽm… Một số sản phẩm còn được bổ sung thêm vi chất.
Điều này giải thích vì sao sữa và chế phẩm sữa được Viện Dinh dưỡng khuyến nghị sử dụng trong khẩu phần của trẻ em. Đáng chú ý, Viện Dinh dưỡng cho biết khẩu phần canxi của người Việt Nam còn thấp, trong khi sữa và chế phẩm sữa là nguồn canxi có giá trị sinh học cao.
Tuy nhiên, sữa không phải là thực phẩm thay thế cho một khẩu phần đa dạng. Trẻ vẫn cần thịt, cá, trứng, đậu đỗ, rau xanh, quả, ngũ cốc và các nguồn chất béo phù hợp.
Sữa tươi, sữa bột, sữa đặc có đường và sữa chua có giống nhau không?
Câu trả lời là không, vậy các loại sữa này phân biệt như thế nào?
Sữa tươi
Sữa tươi nguyên chất thanh trùng hoặc tiệt trùng được chế biến hoàn toàn từ sữa tươi nguyên liệu, không bổ sung thành phần khác. Theo quy chuẩn mới của Việt Nam, nhóm sản phẩm này được phân biệt với các loại sữa tươi có bổ sung đường hoặc nguyên liệu khác.
Về dinh dưỡng, sữa tươi cung cấp protein sữa, canxi, phospho, chất béo và lactose. Một điểm cần lưu ý là sữa tươi nguyên chất không đồng nghĩa với sữa có hàm lượng đường cao. Đường lactose vốn có tự nhiên trong sữa khác với đường được bổ sung thêm vào sản phẩm.
Sữa bột
"Sữa bột" là nguyên liệu hoặc sản phẩm được làm khô từ sữa. Khi pha với nước theo hướng dẫn, sản phẩm có thể trở lại dạng sữa để sử dụng. Thành phần dinh dưỡng thực tế phụ thuộc vào loại sữa bột: sữa bột nguyên kem, tách béo hay sản phẩm có bổ sung các chất dinh dưỡng khác.
Vì vậy, không nên đánh giá tất cả các loại sữa bột là một nhóm dinh dưỡng hoàn toàn giống nhau. Phụ huynh cần đọc thành phần và bảng thông tin dinh dưỡng của chính sản phẩm.
Sữa đặc có đường
Đây là sản phẩm cô đặc và có bổ sung đường. Mục đích công nghệ của đường không chỉ tạo vị ngọt mà còn tham gia bảo quản sản phẩm.
Do đó, sữa đặc có đường không nên được xem là tương đương với một khẩu phần sữa tươi thông thường. Nếu dùng để pha đồ uống cho trẻ, lượng đường từ sản phẩm cần được tính vào tổng lượng đường của khẩu phần.
Sữa chua
Sữa chua là chế phẩm lên men từ sữa. Viện Dinh dưỡng lưu ý sữa chua vẫn cung cấp các chất dinh dưỡng đặc trưng của sữa, trong khi quá trình lên men làm giảm lượng lactose và tạo ra acid lactic; đây có thể là lựa chọn phù hợp với một số người khó dung nạp lactose.
Tuy nhiên, cần phân biệt sữa chua không đường/ít đường với sữa chua có đường, có siro, mứt hoặc hương liệu. Hai sản phẩm có thể có lượng protein và canxi tương tự nhưng lượng đường bổ sung rất khác nhau.
Bữa ăn học đường cần đầy đủ và cân bằng dinh dưỡng. Ảnh: PV
Vì sao không thể coi các loại sữa là tương đương khi xây dựng khẩu phần?
Đây là điểm phụ huynh và nhà trường cần đặc biệt lưu ý. Một khẩu phần học đường không chỉ tính "có sữa hay không", mà phải tính trẻ nhận được bao nhiêu năng lượng, protein, canxi, chất béo và đường từ sản phẩm đó.
Ví dụ, 100 ml sữa có thể cung cấp khoảng 100–120 mg canxi. Viện Dinh dưỡng sử dụng quy đổi một đơn vị ăn của nhóm sữa và chế phẩm sữa tương đương khoảng 100 mg canxi; 1 hộp sữa chua 100 g hoặc 100 ml sữa dạng lỏng có hàm lượng canxi tương ứng có thể được tính là một đơn vị. Nhưng một sản phẩm khác có thể có cùng thể tích mà lượng đường, chất béo hoặc protein khác đáng kể.
Vì vậy, không thể thay thế 1:1 các sản phẩm chỉ dựa vào thể tích. Khi xây dựng thực đơn, cần dựa vào thành phần dinh dưỡng thực tế trên nhãn và tổng khẩu phần cả ngày.
Nhu cầu dinh dưỡng không cố định trong suốt thời thơ ấu. Trẻ càng lớn, nhu cầu tuyệt đối về protein thường tăng; trong khi nhu cầu canxi cũng tăng rõ rệt trong giai đoạn phát triển xương và đặc biệt quan trọng ở tuổi tiền dậy thì, dậy thì.
Theo khuyến nghị hiện hành của Viện Dinh dưỡng, nhu cầu canxi của trẻ Việt Nam được phân theo tuổi như sau:
Độ tuổiNhu cầu canxi khuyến nghị: 1–2 tuổi500 mg/ngày; 3–5 tuổi600 mg/ngày; 6–7 tuổi600 mg/ngày; 8–9 tuổi700 mg/ngày; 10–17 tuổi1.000 mg/ngày
Các khuyến nghị quốc tế cũng đưa ra mức 1.000 mg/ngày cho trẻ 4–8 tuổi và 1.300 mg/ngày cho trẻ 9–18 tuổi, cho thấy giai đoạn cuối tuổi học sinh và tuổi dậy thì là thời kỳ đặc biệt quan trọng đối với cung cấp canxi.
Đối với protein, nhu cầu cũng thay đổi theo tuổi, cân nặng và chất lượng protein của khẩu phần. Nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị cho người Việt Nam năm 2026 đã xây dựng nhu cầu protein cho trẻ em theo từng nhóm tuổi và giới; tài liệu hướng dẫn bữa ăn học đường hiện nay cũng sử dụng nhu cầu dinh dưỡng theo lứa tuổi để xây dựng khẩu phần.
Điều quan trọng là không cần biến sữa thành nguồn protein duy nhất. Thịt, cá, trứng, đậu đỗ và các thực phẩm giàu protein khác đều đóng góp vào nhu cầu protein hàng ngày.
Khi chọn sữa cho bữa phụ học đường, cần quan tâm điều gì?
Có thể nhớ theo nguyên tắc "4 nhóm thông tin": protein – canxi – đường – năng lượng.
Thứ nhất, protein
Nên xem một khẩu phần thực tế cung cấp bao nhiêu gram protein. Không nên chỉ dựa vào hình ảnh hoặc các thông điệp quảng cáo như "giàu dinh dưỡng".
Thứ hai, canxi
Đây là một trong những lý do quan trọng để đưa sữa vào khẩu phần học đường. Cần xem lượng canxi trên một khẩu phần và tính vào tổng lượng canxi trẻ nhận được trong ngày.
Thứ ba, đường
Đặc biệt cần chú ý với sữa có hương vị, sữa chua có đường và các sản phẩm pha chế. Cần phân biệt tổng lượng đường với đường bổ sung. Lactose là đường tự nhiên của sữa; trong khi sucrose, siro, đường mía… được thêm vào sản phẩm là nguồn đường bổ sung. Hội Tim mạch Hoa Kỳ khuyến nghị trẻ em và thanh thiếu niên hạn chế đường bổ sung; Hội Nhi khoa Hoa Kỳ cũng nhấn mạnh việc giảm các sản phẩm nhiều đường trong môi trường học đường.
Viện Dinh dưỡng cũng khuyến nghị khi lựa chọn sữa và chế phẩm sữa nên đa dạng, ưu tiên sữa và sữa chua ít đường hoặc không đường, đồng thời đọc kỹ nhãn về protein, canxi, chất béo và lượng đường bổ sung.
Thứ tư, năng lượng và chất béo
Một bữa phụ chỉ cần vừa đủ để bổ sung khẩu phần, không nên biến thành một "bữa chính thứ hai". Với trẻ thừa cân, béo phì hoặc có nguy cơ thừa cân, lựa chọn sản phẩm ít chất béo hơn có thể phù hợp trong tổng thể chế độ ăn. Viện Dinh dưỡng cũng đưa ra khuyến nghị lựa chọn sữa phù hợp với tình trạng dinh dưỡng của trẻ.
"Sữa tươi nguyên chất", "sữa hoàn nguyên", "đồ uống từ sữa" có ý nghĩa gì?
Đây là phần phụ huynh nên biết để đọc nhãn chính xác hơn. Theo QCVN 28:2026/BCT, có hiệu lực từ tháng 9/2026, "sữa tươi nguyên chất thanh trùng/tiệt trùng" là sản phẩm được chế biến hoàn toàn từ sữa tươi nguyên liệu, không bổ sung thành phần khác hoặc phụ gia. "Sữa hoàn nguyên" là sản phẩm dạng lỏng được tạo ra bằng cách bổ sung nước vào sữa bột hoặc sữa cô đặc để thiết lập lại tỷ lệ nước và chất khô thích hợp. Quy chuẩn cũng phân biệt sữa pha lại và sữa hỗn hợp.
Về mặt dinh dưỡng, sữa hoàn nguyên không có nghĩa là "sữa giả" hay mặc nhiên kém dinh dưỡng. Nếu sản phẩm đạt quy chuẩn, điều quan trọng là thành phần dinh dưỡng cuối cùng mà trẻ thực sự nhận được. Ngược lại, một sản phẩm mang cách gọi rộng như "đồ uống từ sữa" không nên mặc định được coi là tương đương với sữa tươi nguyên chất.
Khi mua sản phẩm cho trẻ, phụ huynh nên kiểm tra: Tên và bản chất sản phẩm; Danh sách thành phần; Hàm lượng protein; Hàm lượng canxi; Tổng đường và, nếu được công bố, đường bổ sung; Năng lượng mỗi khẩu phần; Hàm lượng chất béo; Thể tích thực tế của một khẩu phần; Hạn sử dụng và điều kiện bảo quản.
Đặc biệt, theo quy chuẩn mới, các sản phẩm sữa hoàn nguyên, sữa pha lại và sữa hỗn hợp phải thể hiện rõ bản chất sản phẩm trên mặt chính của nhãn.
Nếu bữa ăn đã có thịt, cá, trứng thì có cần sữa nữa không?
Không phải mọi trẻ đều bắt buộc phải uống sữa trong mọi bữa phụ. Nếu tổng khẩu phần trong ngày đã cung cấp đủ protein, canxi và các chất dinh dưỡng cần thiết từ nhiều nguồn khác nhau thì sữa không phải là thực phẩm duy nhất có thể đáp ứng các nhu cầu này.
Ví dụ, protein có thể đến từ thịt, cá, trứng, đậu tương và các loại đậu. Canxi cũng có trong cá nhỏ ăn cả xương, một số loại đậu, đậu phụ, rau xanh và các thực phẩm được bổ sung canxi. Tuy nhiên, sữa, sữa chua và phô mai là những nguồn canxi thuận tiện và có giá trị sinh học tốt.
Vì vậy, câu hỏi đúng không phải là "đã ăn thịt rồi có cần sữa không?", mà là: "Sau khi tính toàn bộ khẩu phần trong ngày, trẻ đã đáp ứng đủ protein, canxi và các chất dinh dưỡng cần thiết chưa?" Nếu khẩu phần học đường có thịt, cá, trứng nhưng lại thiếu nguồn canxi, một khẩu phần sữa hoặc chế phẩm sữa có thể là một cách đơn giản để bổ sung. Ngược lại, nếu bữa ăn đã rất giàu năng lượng và trẻ đã nhận nhiều sản phẩm sữa trong ngày, việc thêm một sản phẩm sữa nhiều đường có thể làm khẩu phần mất cân đối.
Nhà trường nên lựa chọn sữa như thế nào?
Việc lựa chọn nên dựa trên khẩu phần tổng thể, không nên dựa trên một sản phẩm riêng lẻ.
Viện Dinh dưỡng hiện khuyến nghị lượng sử dụng sữa và chế phẩm sữa theo tuổi. Chẳng hạn, trẻ 3–5 tuổi được khuyến nghị khoảng 4 đơn vị ăn/ngày; trẻ 6–7 tuổi khoảng 4,5 đơn vị; trẻ 8–9 tuổi khoảng 5 đơn vị; trẻ 10–19 tuổi khoảng 6 đơn vị. Một đơn vị tương đương khoảng 100 mg canxi và có thể được quy đổi giữa sữa, sữa chua và phô mai theo hướng dẫn.
Dinh dưỡng học đường là nền tảng xây dựng thể lực và trí lực cho trẻ. Ảnh: PV
Điều này cho thấy một khẩu phần sữa tại trường chỉ là một phần trong tổng lượng sữa và chế phẩm sữa của cả ngày. Nhà trường nên ưu tiên sản phẩm: Phù hợp với lứa tuổi; Có nguồn protein và canxi rõ ràng; Ít đường hoặc không đường khi có thể; Có năng lượng phù hợp với bữa phụ; Có thông tin dinh dưỡng minh bạch; Bảo đảm an toàn thực phẩm và điều kiện bảo quản; Phù hợp với trẻ có tình trạng dinh dưỡng khác nhau; Được tính toán cùng với toàn bộ thực đơn trong ngày, thay vì chỉ dựa vào một tiêu chí "sữa tốt".
WHO hiện cũng nhấn mạnh rằng xây dựng môi trường thực phẩm học đường lành mạnh phải bao gồm cả thực phẩm được cung cấp trực tiếp tại trường và những thực phẩm, đồ uống được bán hoặc đưa vào môi trường học đường.
5 điều phụ huynh cần nhớ khi chọn sữa cho con là:
Thứ nhất: Sữa có giá trị dinh dưỡng cao, đặc biệt là protein và canxi, nhưng không thay thế một chế độ ăn đa dạng.
Hai là: Sữa tươi, sữa bột, sữa đặc có đường và sữa chua không tương đương nhau về thành phần dinh dưỡng và lượng đường.
Ba là: Khi lựa chọn, hãy nhìn vào protein – canxi – đường – năng lượng, thay vì chỉ nhìn vào tên sản phẩm.
Bốn là: Không phải trẻ nào cũng cần cùng một lượng sữa. Nhu cầu phụ thuộc tuổi, giới, tình trạng dinh dưỡng, hoạt động thể lực và toàn bộ khẩu phần.
Năm là: Một sản phẩm sữa tốt cho bữa ăn học đường không nhất thiết là sản phẩm có nhiều chất nhất, mà là sản phẩm phù hợp nhất với khoảng thiếu của khẩu phần.
Sữa có thể là một "mảnh ghép" rất có giá trị trong bữa ăn học đường, đặc biệt trong việc góp phần đáp ứng nhu cầu canxi và protein của trẻ. Nhưng giá trị của sữa chỉ được phát huy khi nó được đặt đúng vị trí trong tổng thể khẩu phần.
